Α.Η. ΑΕΜΡΤΕΟΝΑ Ἑλληνικὴ φιλοσοφία καὶ χριστιανισμὸς [Τελευταῖο] Οἱ χριστιανοὶ θεολόγοι μετὰ τὸν γ᾽ αἱ. θε- ωροῦσαν γενικὰ τὴν ἰδέα τῶν Μέσων Τλα- τωνικῶν περὶ Δευτέρου Νοῦ ἤ Δευτέρου Θεοῦ σύμφωνη μὲ τὰ δεδοµένα τῆς Καινῆς Διαθήκης! καὶ παρουσίαζαν τὸν Χριστὸ -- Λόγο ὡς ὑποκείμενον στὸν Πατέρα καὶ µε- σολαβοῦντα στὴ δηµιουργία καὶ τὴν ἀπο- κάλυψη, μολονότι συμμετέχοντα πλήρως στὴν θειότητά του. Μέσω τοῦ Λόγου ἀκρι- βῶς (ἡ ἀγγλικὴ μετάφραση Υ/οΓᾶ εἶναι ἀτυχής--- ὁ ἑλληνικὸς αὐτὸς ὄρος ἀποδίδει τὴν ἰδέα τοῦ νοῦ ποὺ ἐκφράζεται ὡς ζωντα- νὴ δύναμη) ὁ Θεὸς Πατὴρ ἔχτισε τὸν κό- σµο, καὶ µόνο διὰ τοῦ Λόγου ἀποκάλυψε τὸν ἑαυτό του καὶ ἔγινε σὲ κάποια ἕκταση γνωστὸς στοὺς ἀνθρώπους. Ὃ καθορισμὸς τῆς θέσεως τοῦ ᾿Αγίου Πνεύματος στὸ σύ- στημα αὐτὸ εἶναι βέβαια μᾶλλον δύσκο- λος. Οἱ χριστιανοὶ δὲν τὸ ταυτίζουν μὲ τὸν πλατωνικὸ Τρίτο Θεό, τὴ διάχυτη Παγκό- σµια Ψυχή, ἡ δὲ φύση του καὶ ὑπόστασή τοῦ παρέμειναν μᾶλλον ἀόριστα ἀκόμη καὶ μετὰ τὴν Οἰκουμενικὴ Σύνοδο τῆς Νί- καιας τὸ 325μ.Χ. (Στὴ συνέχεια θὰ ἐξετα- σθῆ ἐν συντομίᾳ ἡ θεμελιακὴ μεταβολὴ ποὺ σημειώθηκε στὴν τριαδικὴ θεολογία τὸν δ᾽ αἰ.). Ἢ ἐπίδραση τῶν Μέσων Πλατωνικῶν εἶναι ἰδιαίτερα βαθειὰ στὸ μεῖζον θεωρητι- κὸ σύστημα τοῦ πιὸ ἰσχυροῦ διανοούμενου μεταξὺ τῶν πρὸ τῆς Συνόδου τῆς Νικαίας χριστιανῶν Ὠριγένη (περ. 185---255), ποὺ προφανῶς ὑπῆρξε μαθητὴς τοῦ διδασκά- λου τοῦ Πλωτίνου ᾿Αμμωνίου «Σακκᾶ». Πίσω ἀπὸ τὴ δριμεῖα κριτικὴ ποὺ ὁ Ὠριγέ- νης ἀσκεῖ κατὰ τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας καὶ τὴν ἀνεξαρτησία του ἀπέναντί της, ὑ- πάρχουν πολλὰ γνωστὰ πλατωνικὰ στοι- χεῖα στὴ σκέψη του ὅπως καὶ βαθιὰ χρι- στιανικά, σχετικὰ μὲ τὴ θεωρία του γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Πατήρ, μέσω τοῦ ὑ- ποκείμενου σ᾽ αὐτὸν ἀλλὰ θείου καὶ αἰώ- νιου “όγου, δημιούργησε μιὰ ὁμάδα ἐλεύ- θερων καὶ διανοουμένων πνευμάτων, ἀπὸ τὶς ἐλεύθερες βουλήσεις τῶν ὁποίων καὶ τὴν ἀνταπόκριση τοῦ θεοῦ σ᾽ αὐτὰ ἐξαρτᾶ- ται ἔκτοτε ἡ ἱστορία τοῦ κόσμου: μετὰ τὸν ἀρχικὸ ἔρωτα καὶ ἁγνότητα τὰ πνεύματα αὐτὰ κατατάχθηκαν σὲ διάφορα ἐπίπεδα καὶ ἐνσαρκώθηκαν σὲ σώματα ἀνάλογα μὲ τὰ ἐλαττώματά τους καὶ ἀνεβοκατεβαί- νουν στὴν κλίμακα τῆς ὑπάρξεως ὅπως οἱ μετεμψυχούμενες ψυχὲς τοῦ Πλάτωνος, σύμφωνα μὲ τὶς διαδοχικές προτιμήσεις τους; ἀλλὰ ὅλα μποροῦν νὰ ἐπιστρέψουν ἐν τέλει στὴν ἀρχική τοὺς τελειότητα (μο- λονότι, ἴσως, ὄχι χωρὶς τὴν πιθανότητα μιᾶς νέας πτώσεως) μὲ τὴ βοήθεια ἑνὸς λυ- τρωτικοῦ ἔρωτος τοῦ “όγου, µέσω τοῦ ὁ- ποίου δημιουργήθηκαν καὶ ὁ ὁποῖος ἐνσαρ- κώθηκε στὸν Ἰησοῦ τὸ Ναζωραῖο: δὲν ὑ- πάρχει πλάσμα, ποὺ νὰ μὴν ἔχη τὴν ἐλπίδα νὰ λυτρωθή μὲ τὴν βοήθεια τοῦ τελευταίου). Στὴν πρακτικὴ διδασκαλία τους γιὰ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο πρέ- πει νὰ ζῆ, οἱ χριστιανοὶ διανοούμενοι τῆς περιόδου ποὺ ἐξετάζουμε γενικὰ συµμφω- νοῦν περισσότερο μὲ τοὺς Πλατωνικοὺς ἀπ᾿ ὅσο θὰ μποροῦσε νὰ περιµένη κανεὶς ᾱ- πὸ τοὺς ὀπαδοὺς μιᾶς θρησκείας ποὺ τόσο ὑποτιμᾶ τὸ σῶμα ὡς συστατικὸ μέρος τοῦ ἀνθρώπου στὰ δόγματά τῆς περὶ ἐνσαρκώ- σεως καὶ ἀναστάσεως. Ὅταν μιλοῦν ἤ σκέπτωνται «θεολογικά» γιὰ τὰ δόγματα αὐτὰ καὶ ἄλλα ποὺ συνδέονται στενὰ μ᾽ αὐ- τά, γιὰ τὶς θυσίες καὶ τὴν τελικὴ εὐδαιμο- νία ἤ καταδίκη τῶν ἀνθρώπων, ὑπερασπί- ζονται ἔνθερμα τὴν ἑνότητα σώματος καὶ ψυχῆς καὶ τὴν ἀγαθότητα τοῦ σώματος, συγκρουόμενοι μὲ τοὺς Πλατωνικοὺς καὶ ἄλλους. ᾿Αλλὰ ὅταν πρόκειται γιὰ τὴν ἠθι- κὴ θεωρία καὶ τὴν πρακτικὴ ἠθική, αἰσθά- νονται πολὺ εὐτυχεῖς υἱοθετώντας ἕναν πο- λὺ ὀξὺ σωματο-ψυχικὸ δυϊσμό, ὡς δρῶσαν ἀρχὴν καὶ βρίσκουν τὸν ἀσκητισμὸ τῆς στωϊκῆς-πλατωνικῆς ἠθικῆς ἀντιλήψεως πολὺ εὐπρόσδεκτο. Ἣ σχετικὰ φιλάνθρω- πη καὶ μετριοπαθὴς αὐστηρότητα τῶν φι- (1) Βλ. τὴν πραγματεία τοῦ Ὠριγένους Περί Αρ- χῶν.