ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Πρῶτοι οἱ Ἕλληνες ἔπαψαν νὰ εἶναι μάζα ο ο ο ο ο... ο. ο. νυν ο ο ο. ο. ο ο νιν ᾱ- ᾱ- ----- -υ-- -ἷ -,, Ναί, οὔτε ἡ μάχη τοῦ Μαραθῶνος, οὔτε αὐτὴ δὲν ἄνοιξε τὸ δρόμο ἑνὸς λαοῦ γιὰ χιλιάδες χρόνια. Κι’ αὐτὴ ἀκόμα ἡ πολυθρύλητη νίκη μποροῦσε ν ̓ ᾱκυρωθεῖ στὴ Σαλαμῖνα ἤ στὶς Πλαταιὲς --- κ ̓ οἱ μεγαλύτερες πολεμικὲς νίκες χρειάζονται πάντα καινούργιες νίκες γιὰ νὰ ἐπικυρωθοῦν -- ἄν δὲν νικοῦσαν οἱ Ἕλληνες καὶ στὴ Σαλαμῖνα καὶ στὶς Πλαταιές. ̓Αλλὰ καὶ οἱ τρεῖς αὐτὲς νίκες, μικρότερες ἀπὸ πολλὲς νίκες τοῦ ̓Αλεξάνδρου ἤ τοῦ ̓Αννίβα ἤ τοῦ Βοναπάρτη, δὲν ἦταν, ὡς στρατιωτικὰ ἱστορικὰ γεγονότα, παρὰ μόνο τὰ ἔξωτερικὰ συμπτώματα ἑνὸς μεγάλου ἠθικοῦ γεγονότος ποὺ μ ̓ αὐτὸ ἀκριβῶς χαράχθηκε ὁ δρόμος τῆς ἱστορίας. Τὸ μεγάλο ἠθικὸ γεγονὸς βρίσκεται ἀνάγλυφο σὲ μιὰ λεπτομέρεια ποὺ εἶναι σημαντικώτερη καὶ ἀπ ̓ αὐτὲς τὶς μάχες ποὺ κερδήθηκαν: πλάι στὸν ̓Αριστείδη πολεμοῦσε ὁ Αἰσχύλος, ὅπως ἀργότερα -- σὲ μάχες ἄλλες, λιγώτερο ἔνδοξες --- πλάι στὸν ̓Αλκιβιάδη πολεμοῦσε ὁ Σωκράτης. Καί τί ἧταν, τάχα, ὁ Αἰσχύλος καὶ ὁ Σωκράτης; Μήπως ἧταν ἡγεμόνες ἤ στρατηγοί; "Οχι, δὲν ἦταν παρὰ μόνο στρατιῶτες: κι’ ὅμως δὲν ἧταν ἀνώνυμοι. Γιὰ πρώτη φορὰ στὴν ἱστορία τοῦ κόσμου, ἕνας εὐπατρίδης σὰν τὸν Αἰσχύλο ἦταν ἁπλὸς πολεμιστής, κ ̓ ἕνας μικροαστὸς στρατιώτης σὰν τὸν Σωκράτη, τὸ γιὸ τῆς μαμμῆς, δὲν ἦταν ἀνώνυμος. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ εἶναι τεράστιο στὴν ἠθική του σημασία. Μιὰ μικρὴ λεπτομέρεια ἔγινε ὁ μεγάλος νόμος τῆς ἱστορίας. Στὴν Ἑλλάδα ἔπαψαν γιὰ πρώτη φορὰ οἱ ἄνθρωποι ν ̓ ᾱποτελοῦν μᾶζες. Κι’ ἀπὸ τότε ἀρχίζει ὁ μεγάλος ἀγώνας ἀνάμεσα στὰ ἄτομα καὶ στὶς μᾶζες. Ἕνας ἀγώνας σκληρός, ὀδυνηρός, ποὺ κρατάει ὥς τὶς μέρες μας καὶ ποὺ μπῆκε ἴσως, στὸν αἰώνα μας, στὴν πιὸ δραματικὴ παγκόσμια φάση του. Καὶ πρὶν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες --- ἤ παράλληλα μ ̓ αὐτοὺς --- πρόβαλαν, βέβαια, ἰσχυρὲς φυσιογνωμίες ἀνδρῶν ποὺ ξεχώρισαν ἀπὸ τὴ μάζα. 'Ὡστόσο, ἡ μάζα ἔμενε, ὡς φυσικὴ δύναμη, ἄθικτη καὶ ἀτόφια. Οἱ ἰσχυροὶ τὴν χρησιμοποιοῦσαν ἤ ὑπηρετοῦσαν τὶς βιολογικὲς ροπές της, τὴν τραβοῦσαν μαζὔίσους σ ̓ ἐπιδρομὲς καὶ σὲ ἄδηλες μετασταθμεύσεις, σὲ μάχες πού, εἴτε κερδίζονταν εἴτε χάνονταν, δὲν εἶχαν γιὰ τὴ μάζα κανένα ἱστορικὸ νόημα. Ὁ Αἰσχύλος, ἀντίθετα, καὶ ὁ Σωκράτης ἦταν στρατιῶτες, μονάδες μέσα στὴ μάζα, σὲ μιὰ μάζα ποὺ γιὰ νὰ δεχθεῖ νὰ προβάλουν μέσα της «μονάδες» εἶχε ἁπλούστατα πάψει νᾶναι μάζα. ἤ εἶχε ἀρχίσει, ἔστω, νὰ σπάζει ὡς αὐτονόητη καὶ σκοτεινὴ φυσικὴ δύναμη. Αὐτὸ τὸ σπάσιμο, αὐτὸς ὁ σπασμός, ἔγινε ἡ πηγὴ ἑνὸς νέου κόσμου. Καὶ οἱ Ἕλληνες --- αὐτὸ ἦταν, ἐπίσης, πολὺ σημαντικὸ --- τὸ κατάλαβαν οἱ ἴδιοι. Κατάλαβαν ὅτι ξεκίνησαν ἀπ ̓ ὅπου δὲν ξεκίνησε κανένας ἄλλος λαός. Οἱ Ἕλληνες δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τοῦ κόσμου, ἀπὸ τὴ «γένεση»’ ξεκίνησαν ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους, ἀπὸ τὴ συνείδηση. Δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ «γεννηθήτω» τοῦ Θεοῦ: ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ «γνῶθι σαυτόν». Δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὴν ἄβυσσο καὶ τὸ σκότος, ἀπὸ τὸ «ἀόρατο» καὶ «ἀκατασκεύαστο»; ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ ὁρατό, τὸ ἁπτὸ καὶ τὸ φωτεινό, ἀπὸ τὸ γεωγραφικὰ δεδομένο καὶ λογικὰ ἤ αἰσθητικὰ συλληπτό. Ἡ μυθολογία τοὺς δὲν ἦταν πίστη ̓ ἦταν ᾱ-