ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ Πρῶτοι οἱ Ἕλληνες ἔπαψαν νὰ εἶναι μάζα ο ο ο ο ο... ο. ο. νυν ο ο ο. ο. ο ο νιν ᾱ- ᾱ- ----- -υ-- -ἷ -,, Ναί, οὔτε ἡ μάχη τοῦ Μαραθῶνος, οὔτε αὐτὴ δὲν ἄνοιξε τὸ δρόµο ἑνὸς λαοῦ γιὰ χιλιάδες χρόνια. Κι’ αὐτὴ ἀκόμα ἡ πολυθρύλητη νίκη μποροῦσε ν᾽ ᾱ- κυρωθεῖ στὴ Σαλαμῖνα ἤ στὶς Πλαταιὲς --- κ᾿ οἱ μεγαλύτερες πολεμικὲς νίκες χρειάζονται πάντα καινούργιες νίκες γιὰ νὰ ἐπικυρωθοῦν -- ἄν δὲν νικοῦσαν οἱ Ἕλληνες καὶ στὴ Σαλαμῖνα καὶ στὶς Πλαταιές. ᾽Αλλὰ καὶ οἱ τρεῖς αὐτὲς νίκες, μικρότερες ἀπὸ πολλὲς νίκες τοῦ ᾿Αλεξάνδρου ἤ τοῦ ᾿Αννίβα ἤ τοῦ Βο- ναπάρτη, δὲν ἦταν, ὡς στρατιωτικὰ ἱστορικὰ γεγονότα, παρὰ µόνο τὰ ἔξωτε- ρικὰ συμπτώματα ἑνὸς μεγάλου ἠθικοῦ γεγονότος ποὺ μ᾽ αὐτὸ ἀκριβῶς χα- ράχθηκε ὁ δρόμος τῆς ἱστορίας. Τὸ μεγάλο ἠθικὸ γεγονὸς βρίσκεται ἀνάγλυ- φο σὲ μιὰ λεπτομέρεια ποὺ εἶναι σημαντικώτερη καὶ ἀπ᾽ αὐτὲς τὶς μάχες ποὺ κερδήθηκαν: πλάι στὸν ᾿Αριστείδη πολεμοῦσε ὁ Αἰσχύλος, ὅπως ἀργότερα -- σὲ μάχες ἄλλες, λιγώτερο ἔνδοξες --- πλάι στὸν ᾽Αλκιβιάδη πολεμοῦσε ὁ Σωκράτης. Καί τί ἧταν, τάχα, ὁ Αἰσχύλος καὶ ὁ Σωκράτης; Μήπως ἧταν ἡγε- μόνες ἤ στρατηγοί; "Οχι, δὲν ἦταν παρὰ μόνο στρατιῶτες: κι’ ὅμως δὲν ἧταν ἀνώνυμοι. Γιὰ πρώτη φορὰ στὴν ἱστορία τοῦ κόσμου, ἕνας εὐπατρίδης σὰν τὸν Αἰσχύλο ἦταν ἁπλὸς πολεμιστής, κ᾿ ἕνας μικροαστὸς στρατιώτης σὰν τὸν Σωκράτη, τὸ γιὸ τῆς μαμμῆς, δὲν ἦταν ἀνώνυμος. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ εἶναι τεράστιο στὴν ἠθική του σημασία. Μιὰ μικρὴ λεπτομέρεια ἔγινε ὁ μεγάλος νόμος τῆς ἱστορίας. Στὴν Ἑλλάδα ἔπαψαν γιὰ πρώτη φορὰ οἱ ἄνθρωποι ν᾿ ᾱ- ποτελοῦν μᾶζες. Κι’ ἀπὸ τότε ἀρχίζει ὁ μεγάλος ἀγώνας ἀνάμεσα στὰ ἄτομα καὶ στὶς μᾶζες. Ἕνας ἀγώνας σκληρός, ὀδυνηρός, ποὺ κρατάει ὥς τὶς μέρες μας καὶ ποὺ μπῆκε ἴσως, στὸν αἰώνα μας, στὴν πιὸ δραματικὴ παγκόσμια φάση του. Καὶ πρὶν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες --- ἤ παράλληλα μ᾽ αὐτοὺς --- πρόβαλαν, βέ- βαια, ἰσχυρὲς φυσιογνωμίες ἀνδρῶν ποὺ ξεχώρισαν ἀπὸ τὴ μάζα. 'Ὡστόσο, ἡ μάζα ἔμενε, ὡς φυσικὴ δύναμη, ἄθικτη καὶ ἀτόφια. Οἱ ἰσχυροὶ τὴν χρησιμο- ποιοῦσαν ἤ ὑπηρετοῦσαν τὶς βιολογικὲς ροπές της, τὴν τραβοῦσαν µαζὔίσους σ᾽ ἐπιδρομὲς καὶ σὲ ἄδηλες μετασταθμεύσεις, σὲ μάχες πού, εἴτε κερδίζονταν εἴτε χάνονταν, δὲν εἶχαν γιὰ τὴ μάζα κανένα ἱστορικὸ νόημα. Ὁ Αἰσχύλος, ἀντίθετα, καὶ ὁ Σωκράτης ἦταν στρατιῶτες, μονάδες μέσα στὴ μάζα, σὲ μιὰ μάζα ποὺ γιὰ νὰ δεχθεῖ νὰ προβάλουν μέσα της «μονάδες» εἶχε ἁπλούστατα πάψει νᾶναι μάζα. ἤ εἶχε ἀρχίσει, ἔστω, νὰ σπάζει ὡς αὐτονόητη καὶ σκοτεινὴ φυσικὴ δύναμη. Αὐτὸ τὸ σπάσιμο, αὐτὸς ὁ σπασμός, ἔγινε ἡ πηγὴ ἑνὸς νέου κόσμου. Καὶ οἱ Ἕλληνες --- αὐτὸ ἦταν, ἐπίσης, πολὺ σημαντικὸ --- τὸ κατά- λαβαν οἱ ἴδιοι. Κατάλαβαν ὅτι ξεκίνησαν ἀπ᾽ ὅπου δὲν ξεκίνησε κανένας ἄλ- λος λαός. Οἱ Ἕλληνες δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τοῦ κόσμου, ἀπὸ τὴ «γέ- νεση»’ ξεκίνησαν ἀπὸ τὸν ἑαυτό τους, ἀπὸ τὴ συνείδηση. Δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ «γεννηθήτω» τοῦ Θεοῦ: ξεκίνησαν ἀπὸ τὸ «γνῶθι σαυτόν». Δὲν ξεκίνησαν ἀπὸ τὴν ἄβυσσο καὶ τὸ σκότος, ἀπὸ τὸ «ἀόρατο» καὶ «ἀκατασκεύαστο»; ξε- κίνησαν ἀπὸ τὸ ὁρατό, τὸ ἁπτὸ καὶ τὸ φωτεινό, ἀπὸ τὸ γεωγραφικὰ δεδομένο καὶ λογικὰ ἤ αἰσθητικὰ συλληπτό. Ἡ μυθολογία τοὺς δὲν ἦταν πίστη᾽ ἦταν ᾱ-