οἱ: Μ. 1. ΕΙΝΙΕΥΑ Τί εἶναι ἡ Κλασσικὴ Ελλάδα, /. Τί εἶναι Ἑλλάδα, Τί εἶναι Ἕλληνας; Σήμερα Ἑλλάδα εἶναι ὀνομασία μιᾶς χώρας, ὅπως Γαλλία ἤ Ιταλία. Στὴν ἀρχαιότητα ὑπῆρξε κάτι ποὺ δὲν μοιάζει μὲ τίποτα, οὔτε ἀπὸ γεωγραφικἡ οὔτε ἀπὸ πολιτικὴ ἄποψη. Ὃ Ἑλληνισμός, σύμφωνα μὲ τὴ δήλωση ἑνὸς ̓Αθηναίου, κατὰ τὸ τέλος τῶν Περσικῶν Πολέμων, ποὺ ἀναφέρει ὁ 'Ἡρόδοτος (8,144), εἶναι «τὸ ὅμαιμον, τὸ ὁμόγλωσσον, τὰ κοινὰ τῶν θεῶν ἱδρύματα καὶ αἱ θυσίαι καὶ τὰ ὁμότροπα ἤθεα». Δὲν εἶναι ἀξιοσημείωτη μόνο ἡ ἀπουσία οἱουδήποτε πολιτικοῦ περιεχομένου στὸν ὁρισμὸ αὐτό, ἀλλὰ καὶ ἡ περίσταση κατὰ τὴν ὁποία γίνεται ἡ παρατήρηση αὐτή: δηλαδὴ καθ ̓ ὃν χρόνο κυκλοφοροῦσε κάποιος ψίθυρος ὅτι ἡ ̓Αθήνα ἦταν πιθανὸν ὅτι θὰ τηροῦσε προδοτικἡ στάση στὸν ἀγῶνα κατὰ τοῦ Πέρση ἐπιδρομέα. Ὁ κοινὸς ἑλληνισμός τους ποτὲ δὲν ἀπέτρεψε τοὺς Ἕλληνες ἀπὸ τὸ νὰ πολεμοῦν ἤ νὰ ὑποδουλώνουν ἄλλους Ἕλληνες καὶ νὰ μισθώνουν ξένους μισθοφόρους γιὰ τὶς διαμάχες τους αὐτές. Παρὰ ταῦτα, μιὰ σημαντική πραγματικότητα καὶ μιὰ ἰδεολογικὴ δύναμη βρίσκονται πίσω ἀπὸ τὴν ἀφηρημένη αὐτὴ ἔννοια, τὴν Ἑλλάδα, πραγματικότητα καὶ δύναμη ἀνάλογες πρὸς ἐκεῖνες τοῦ χριστιανισμοῦ κατὰ τὸν Μεσαίωνα. ςς ὍὍσταν συνέγραφε ὁ Ἡρόδοτος, οἱ ἑλληνικὲς κοινότητες ἦταν ἐγκατεσπαρμένες σ ̓ ὁλόκληρη τὴ γεωγραφικἡὴ ἕκταση ἀπὸ τὸ ποταμὸ Φάσι, στὸ ἀκραῖο ἀνατολικὸ σημεῖο τοῦ Εὔξεινου Πόντου, μέχρι τὴ Μασσαλία. Ἡ ἴδια ἡ ἑλληνικὴ χερσόνησος ἦταν συμπαγῶς ἑλληνική, ὅπως καὶ τὰ νησιὰ ποὺ βρίσκονται στὶς γύρω ἀπ ̓ αὐτὴν θάλασσες. Ἡ δυτικὴ ἀκτὴ τῆς Μικρᾶς ̓Ασίας (σημερινὴ Τουρκία), μέγα μέρος τῶν ἀκτῶν τῆς Σικελίας, τὸ κάτω τμῆμα τῆς Ιταλίας, στὰ νότια τῆς Νεαπόλεως, ἦταν κατ ̓ ἐξοχὴν ἑλληνικά, μολονότι συμπεριελάμβαναν ἐπίσης σημαντικοὺς μὴ ἑλληνικοὺς πληθυσμούς. Σ ̓ ἄλλες περιοχές οἱ ἑλληνικὲς κοινότητες ἀποτελοῦσαν μὴ συνεχόμενες λίγοπολὺ λεπτὲς ἁλυσίδες μέσα σ ̓ ἕνα ξένο κόσμο ἀπαρτιζόμενο ἀπὸ Σκῦθες, Θρᾶκες, Λίβυες, Κέλτες καὶ δεκάδες ἄλλους λαούς. Τὸ γεὠγραφικὸ αὐτὸ «μοντέλο» ὑπῆρξε προϊόν συνεχῶν ἐκρήξεων ἀποικίσεων, συνήθως κατὰ μικρὲς ὁμάδες, ποὺ ἄρχισαν πρὸ τοῦ 1.000 π.Χ. ̓Αργότερα, ἕνα ἄλλο καὶ μᾶλλον διαφορετικὸ κῦμα διασπορᾶς, ποὺ ἀκολουθοῦσε τὶς κατακτήσεις τοῦ Μεγάλου ̓Αλεξάνδρου, εἰσήγαγε ἑλληνικὲς κυρίαρχες ἐλίτ καὶ ἕνα τρόπο ζωῆς ἑλληνικοῦ τύπου σὲ ἀπροσπέλαστες ἕως τότε περιοχές: στὴν κεντρικὴ Μικρὰ ̓Ασία, τὴ Συρία, τὴν Αἴγυπτο καί, πιὸ σποραδικά, στὴ Μεσοποταμία κι ἀκόμη στὸ Ἶράν καὶ τὸ ̓Αφγανιστάν. Ἡ μεγάλη δημιουργικὴ περίοδος, τουλάχιστον αὐτὴ ποὺ ἀντιστοιχεῖ στὴν παραγωγὴ τῶν στοιχείων ἐκείνων τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ ποὺ ἀποτελοῦν τὸν κεντρικὸ πυρῆνα τῆς ἑλληνικῆς κληρονομιᾶς μας, κατὰ κάποιο τρόπο τελειώνει τὴν ἐποχὴ τοῦ Μεγάλου ̓Αλεξάνδρου. 'Ὑπῆρξαν ἐξαιρέσεις καὶ ἀργότερα, ἀλλὰ στὰ 400 περίπου χρόνια ποὺ μεσολαβοῦν μεταξὺ Ομήρου καὶ ̓Αριστοτέλη παρήχθησαν ὅλες σχεδὸν οἱ ἰδέες-κλειδιά, ἡ λογοτεχνία καὶ οἱ μορφὲς τῆς Τέχνης ποὺ μεταβιβάστηκαν στὶς μεταγενέστερες περιόδους καὶ στοὺς μεταγενέστερους πολιτισμούς. ̓Αρκεῖ νὰ καταμετρήση κανεὶς τὸ καὶ σήμερα ἀκόμη πασίγνωστα ὀνόματα τῶν ἀνδρῶν (καὶ μιᾶς γυναίκας; τῆς Σαπφοῦς) στὴν ποίηση, τὴν ἱστοριογραφία ἤ τὴ φιλοσοφία, ́Ο κατάλογος τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς, ἐξαιρουμένων τῶν ἐπιστημόνων, εἶναι χαρακτηριστικὰ μικρὸς ἘΠ Ο 5Ι Μ. 1. ΕΙΠΙεΥ εἶναι καθηγητὴς τῆς ἱστορίας στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Καϊμπριτζ καὶ ἀπὸ τὸ 1976 πρύτανις τοῦ Γαγνίη (οΙἱερε τοῦ Καϊμπριτζ. Ἡ ἔκδοση τοῦ ἄρθρου του αὐτοῦ στὴν ἑλληνικὴ γλῶσσα γίνεται ἐδῶ κατόπιν εἰδικῆς ἀδείας, ποὺ δόθηκε στὸ 4αυλό ἀπὸ τὸ Οχύογά [)πἱνθγείἵν Ῥτοςς, ποὺ ἔχει τὴν παγκόσμια ἀποκλειστικότητά του.