οἱ: Μ. 1. ΕΙΝΙΕΥΑ Τί εἶναι ἡ Κλασσικὴ Ελλάδα, /. Τί εἶναι Ἑλλάδα, Τί εἶναι Ἕλληνας; Σήµερα Ἑλλάδα εἶναι ὀνομασία μιᾶς χώρας, ὅπως Γαλλία ἤ Ιταλία. Στὴν ἀρχαιότητα ὑπῆρξε κάτι ποὺ δὲν μοιάζει μὲ τίποτα, οὔτε ἀπὸ γεωγραφικἡ οὔτε ἀπὸ πολιτικὴ ἄποψη. Ὃ Ἑλληνισμός, σύμφωνα μὲ τὴ δήλωση ἑ- νὸς ᾿Αθηναίου, κατὰ τὸ τέλος τῶν Περσικῶν Πολέμων, ποὺ ἀναφέρει ὁ 'Ἡρόδοτος (8,144), εἶναι «τὸ ὅμαιμον, τὸ ὁμόγλωσσον, τὰ κοινὰ τῶν θεῶν ἱδρύματα καὶ αἱ θυσίαι καὶ τὰ ὁμότροπα ἤθεα». Δὲν εἶναι ἀξιοσημείωτη µόνο ἡ ἀπουσία οἱουδήποτε πολιτικοῦ περιεχοµένου στὸν ὁρισμὸ αὐτό, ἀλλὰ καὶ ἡ περίσταση κατὰ τὴν ὁποία γίνεται ἡ πα- ρατήρηση αὐτή: δηλαδὴ καθ᾽ ὃν χρόνο κυκλοφοροῦσε κάποιος ψίθυρος ὅτι ἡ ᾿Αθήνα ἦταν πιθανὸν ὅτι θὰ τηροῦσε προδοτικἡ στάση στὸν ἀγῶνα κατὰ τοῦ Πέρση ἐπιδρο- µέα. Ὁ κοινὸς ἑλληνισμός τους ποτὲ δὲν ἀπέτρεψε τοὺς Ἕλληνες ἀπὸ τὸ νὰ πολεμοῦν ἤ νὰ ὑποδουλώνουν ἄλλους Ἕλληνες καὶ νὰ µισθώνουν ξένους μισθοφόρους γιὰ τὶς διαμάχες τους αὐτές. Παρὰ ταῦτα, μιὰ σηµαντική πραγματικότητα καὶ μιὰ ἰδεολογι- κὴ δύναμη βρίσκονται πίσω ἀπὸ τὴν ἀφηρημένη αὐτὴ ἔννοια, τὴν Ἑλλάδα, πραγµατι- κότητα καὶ δύναμη ἀνάλογες πρὸς ἐκεῖνες τοῦ χριστιανισμοῦ κατὰ τὸν Μεσαίωνα. ςς ὍὍσταν συνέγραφε ὁ Ἡρόδοτος, οἱ ἑλληνικὲς κοινότητες ἦταν ἐγκατεσπαρμένες σ᾽ ὁλόκληρη τὴ γεωγραφικἡὴ ἕκταση ἀπὸ τὸ ποταμὸ Φάσι, στὸ ἀκραῖο ἀνατολικὸ ση- μεῖο τοῦ Εὔξεινου Πόντου, µέχρι τὴ Μασσαλία. Ἡ ἴδια ἡ ἑλληνικὴ χερσόνησος ἦταν συμπαγῶς ἑλληνική, ὅπως καὶ τὰ νησιὰ ποὺ βρίσκονται στὶς γύρω ἀπ᾽ αὐτὴν θάλασ- σες. Ἡ δυτικὴ ἀκτὴ τῆς Μικρᾶς ᾿Ασίας (σημερινὴ Τουρκία), μέγα µέρος τῶν ἀκτῶν τῆς Σικελίας, τὸ κάτω τμῆμα τῆς Ιταλίας, στὰ νότια τῆς Νεαπόλεως, ἦταν κατ᾽ ἐξο- χὴν ἑλληνικά, μολονότι συμπεριελάμβαναν ἐπίσης σημαντικοὺς μὴ ἑλληνικοὺς πληθυ- σμούς. Σ᾽ ἄλλες περιοχές οἱ ἑλληνικὲς κοινότητες ἀποτελοῦσαν μὴ συνεχόμενες λίγο- πολὺ λεπτὲς ἁλυσίδες µέσα σ᾽ ἕνα ξένο κόσμο ἀπαρτιζόμενο ἀπὸ Σκῦθες, Θρᾶκες, Λί- βυες, Κέλτες καὶ δεκάδες ἄλλους λαούς. Τὸ γεὠγραφικὸ αὐτὸ «μοντέλο» ὑπῆρξε προϊόν συνεχῶν ἐκρήξεων ἀποικίσεων, συνήθως κατὰ μικρὲς ὁμάδες, ποὺ ἄρχισαν πρὸ τοῦ 1.000 π.Χ. ᾿Αργότερα, ἕνα ἄλλο καὶ μᾶλλον διαφορετικὸ κῦμα διασπορᾶς, ποὺ ἀκολουθοῦσε τὶς κατακτήσεις τοῦ Μεγάλου ᾿Αλεξάνδρου, εἰσήγαγε ἑλληνικὲς κυ- ρίαρχες ἐλίτ καὶ ἕνα τρόπο ζωῆς ἑλληνικοῦ τύπου σὲ ἀπροσπέλαστες ἕως τότε περιο- χές: στὴν κεντρικὴ Μικρὰ ᾿Ασία, τὴ Συρία, τὴν Αἴγυπτο καί, πιὸ σποραδικά, στὴ Με- σοποταμία κι ἀκόμη στὸ Ἶράν καὶ τὸ ᾽Αϕγανιστάν. Ἡ µεγάλη δημιουργικὴ περίοδος, τουλάχιστον αὐτὴ ποὺ ἀντιστοιχεῖ στὴν παρα- γωγὴ τῶν στοιχείων ἐκείνων τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ ποὺ ἀποτελοῦν τὸν κεντρικὸ πυρῆνα τῆς ἑλληνικῆς κληρονομιᾶς µας, κατὰ κάποιο τρόπο τελειώνει τὴν ἐποχὴ τοῦ Μεγάλου ᾿Αλεξάνδρου. 'Ὑπῆρξαν ἐξαιρέσεις καὶ ἀργότερα, ἀλλὰ στὰ 400 περίπου χρόνια ποὺ μεσολαβοῦν μεταξὺ Ομήρου καὶ ᾿Αριστοτέλη παρήχθησαν ὅλες σχεδὸν οἱ ἰδέες-κλειδιά, ἡ λογοτεχνία καὶ οἱ μορφὲς τῆς Τέχνης ποὺ µεταβιβάστηκαν στὶς µετα- γενέστερες περιόδους καὶ στοὺς μεταγενέστερους πολιτισμούς. ᾽Αρκεῖ νὰ καταµετρή- ση κανεὶς τὸ καὶ σήµερα ἀκόμη πασίγνωστα ὀνόματα τῶν ἀνδρῶν (καὶ μιᾶς γυναίκας; τῆς Σαπφοῦς) στὴν ποίηση, τὴν ἱστοριογραφία ἤ τὴ φιλοσοφία, ΄Ο κατάλογος τῆς ἑλ- ληνιστικῆς ἐποχῆς, ἐξαιρουμένων τῶν ἐπιστημόνων, εἶναι χαρακτηριστικὰ μικρὸς ἘΠ Ο 5Ι Μ. 1. ΕΙΠΙεΥ εἶναι καθηγητὴς τῆς ἱστορίας στὸ Πανεπιστήµιο τοῦ Καϊμπριτζ καὶ ἀπὸ τὸ 1976 πρύτανις τοῦ Γαγνίη (οΙἱερε τοῦ Καϊμπριτζ. Ἡ ἔκδοση τοῦ ἄρθρου του αὐτοῦ στὴν ἑλλη- νικὴ γλῶσσα γίνεται ἐδῶ κατόπιν εἰδικῆς ἀδείας, ποὺ δόθηκε στὸ 4αυλό ἀπὸ τὸ Οχύογά [)πἱνθγεί- ἵν Ῥτοςς, ποὺ ἔχει τὴν παγκόσμια ἀποκλειστικότητά του.