ΠΑΝΟΣ ΤΣΙΝΑΣ Ἢ δύσκολη ἐπιθίωση τῆς Ἑλληνικῆς Ἰδέας κατὰ τοὺς χρόνους τῆς Τουρκοκρατίας Τὸ μέγα ἔργον τοῦ Μ. ̓Αλεξάνδρου λόγω ἀδυναμίας τῶν ἐπιγόνων του νὰ συλλάθουν τὸ πραγματικόν του νόημα -οὕτω πάντοτε συμθαίνει μὲ τοὺς ἐπιγόνους παντὸς μεγάλου-- κατεπατήθη ἀπὸ τὴν Ρώμην καὶ ἕνεκα τῆς καταπατή σεως ταύτης ἐξεθεμελιώθη ἀπὸ τὸν ἐν συνεχείᾳ ἐπελθόντα θρη σκευτικὸν ̓Ασιατισμόν, ὅστις εὖρε τὰς Ἑλληνικὰς πύλας ὁ ἀνοικτὰς καὶ εἰσῆλθεν θιαίως εἰς τὸν Ἑλληνικὸν χῶρον. Οὗτος χατέστρεψεν ὁλοσχερῶς καὶ τὸ μέγα ἔργον τῶν πρὸ τοῦ Μ. ̓Αλεξάνδρου Ἑλλήνων. Ἰδοῦ λοιπὸν ὁ Ἑλληνισμός, ὁ ὁποῖος ἔδει νὰ δεσπόζῃ ὁλοχλήρου τοῦ Μεσογειακοῦ χώρου πληθυσμιαχῶς, πολιτικῶς καὶ ἰδεολογικῶς, εὑρέθη εἰς τὴν τόσον δεινὴν θέσιν, εἰς ἣν εὑρίσκετο κατὰ τοὺς ἀμέσως πρὸ τῆς ̓Αλώσεως χρόνους, ἣν ἅλωσιν οὔτε εἰς τὸν Αἰσχύλον ἢ τὸν Θουχυδίδην θὰ το εὔκολον νὰ τὴν διεκτραγωδήσῃ. Εντούτοις ἡ Ἑλληνικὴ Ἰδέα, ἥτις διετηρήθη ἄσδεστος καθ’ ὅλους τοὺς αἰῶνας ἀπὸ τῆς καταχτήσεως τῆς Ἑλλάδος ὑπὸ τῆς Ρώμης ἄλλοτε ὡς ἔθιμα ἐθνικὰ «εἰδωλολατρικά», ὡς σκωπτικῶς ταῦτα ὠνομάσθησαν, ἄλλοτε ὡς ἐθιμικὸν δίκαιον, τὸ ὁποῖον κατὰ καιροὺς μετουσιώνετο εἰς μεταρρυθμιστικὴν κίνησιν, ὅπως τὸ κίνημα τῶν ̓Ισαύρων ἢ ὁ Κῶδιξ τῶν Ροδίων ναυτικῶν, ἄλλοτε ὡς ἐκ διαισθήσεως ἀπόηχος ὅτι εἰς τὸ ἀπώτερον παρελθὸν ὑπῆρξαν τὰ Ἔλευσίνια Μυστήρια (αὐτὸ τὸ θλέπομεν καὶ εἰς τοὺς Φιλικοὺς μετέπειτα, ὅπου εἷς δαθμὸς τῆς Ἕταιρίας των ὠνομάζετο «ὁ τοῦ ἱερέως τῶν Ἐλευσινίων Μυστηρίων») κ.ἄ.,ἡ Ἑλληνικὴ Ἰδέα λοιπὸν ἀναδύεται νῦν ἀπὸ τὰ ἐρείπια τοσαύτης κοσμοταραχῆς καὶ οἱ φορεῖς αὐτῆς προσανατολίζονται πρὸς τὴν δημιουργίαν ἑνὸς ἀμιγοῦς Ἑλληνικοῦ κράτους, ἐντὸς τοῦ ὁποίου οἱ Ἕλληνες θὰ ἠδύναντο νὰ ζοῦν ἐλεύθεροι. Ἡ κορύφωσις τοῦ ἀνωτέρω προσανατολισμοῦ κατὰ τοὺς πρὸ τῆς “Αλώσεως χρόνους ὑπῆ θξε ὁ Γεώργιος Γεμιστὸς Πλή θων, ἀλλὰ καὶ οἱ Παλαιολόγοι ἁ ὡς ἐξ ἐνστίχτου ὁδεύουν σταθερῶς πρὸς τὴν κατεύθυνσιν αὐτήν. Ο Γεώργιος Γεμιστὸς ἀποστέργει τὸν Χριστιανισμόν. Ἱδρύει μυστηριακὰ σκηνώματα εἰς τὸν Μυστρᾶν καὶ πιστεύει, ὅτι ἀπὸ αὐτὰ θὰ γαλουχηθοῦν οἱ φορεῖς ἐκεῖνοι, οἵτινες θὰ καταστοῦν οἱ ἀντάξιοι συνεχισταὶ τῶν εὐκλεῶν ἀρχαίων προγόνων, συνάμα καὶ οἱ ἀπελευθερωταὶ τῆς πατρίδος, καλεῖ δὲ τοὺς Ἕλληνας νὰ δημιουργήσουν τὸν πρὸς τοῦτο ἀναγκαῖον Ἑλληνικὸν στρατόν. Ἢ Ἑλληνικὴ ̓Ιδέα ὅμως ἐπέπρωτο μίαν εἰσέτι φορὰν νὰ καταποντισθῇ εἰς τὴν δίνην τῶν καιρῶν. Δὲν ἐπρόφθασε νὰ λάδη σάρκα καὶ ὀστᾶ, νὰ ἀνδρωθῇ καὶ νὰ ὀργανωθῇ, διότι ὁ ̓Ασιατισμὸς προθάλλει νῦν εἰς τὸν ὁρίζοντα τρομερός, ὅσον ποτέ. Εἷς νεομηδισμὸς ἔχει πρὸ πολλοῦ ἐκκινήσει ἀπὸ τὰς ̓Ασιατικὰς στέππας καὶ ἔρχεται ὡς λαῖλαψ. Οἱ Τοῦρκοι, πρωτόγονος νομαδικὸς λαός, ἐ ἐκπροσωποῦντες νῦν τὸ ̓Ασιατικὸν πνεῦμα καὶ προθάλλοντες μίαν νέαν δοξασίαν, τὸν Ἰσλαμισμόν, τὸν ὁποῖον εὗρον καὶ ἠσπάσθησαν καθ’ ὁδὸν ἐ ἐρχόμενοι ἀπὸ τὰ δάθη τῆς ̓Ασίας, θὰ εὕρουν κατὰ πάντα πρόθυμον το παλαιὸν ̓Ασιατισμόν, ἤτοι τὸ θυζαντινὸν ἱερατεῖον, ὅπερ ζητεῖ ἕνα ρομφαιοφόρον σύμμαχον, διὰ νὰ χτυπήσῃ τὸν ἐπιστρέψαντα ἐκ τῆς Δύσεως «ἄσωτον» καὶ θρασὺν ἀδελφόν του. Τὸ ἱερατεῖον θὰ ἀποδειχθῇ ὄχι μόνον ἀνεχτικὸν εἰς τὸν ἐρχόμενον τρομερὸν ̓Ασιάτην, ἀλλ ̓ ἐν πολλοῖς θὰ γίνῃ συνεργός του. Ἢ ταχτικὴ αὐτὴ ἠκολουθήθη μετὰ ζήλου κατὰ τὴν “Αλωσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ τόπους ὄργανα ὑπερέδαλον εἰς ζῆλον τὰ τῆς πρωτευούσης. Περὶ τούτου ὁμιλεῖ λίαν εὐγλώττως τὸ κείμενον τοῦ 161 Κώδικος τῆς Χίου." ΣΜ.Β. Κοσμᾶ, « ̓Ανέκδοτος Κῶδιξ τῆς Χίου», ̓Αθῆναι 1975, σελ. 21 ἐπ.: «Ὁ δὲ αὐτὸς σουλτὰν Μουράτης ἐπῆρε τὰ φουσᾶτα του, πεζοὺς καὶ καδαλαρίους, καὶ ὑπῆγεν εἰς τὴν Θεσσαλονίκην καὶ ἐτέντωσε τὴν ἔξω μερεὰ καὶ ἄρχισε καὶ τὴν ἐπολέμα καὶ ἐθανάτωσε πολλοὺς Χριστιανοὺς καθημερινῶς καὶ ἔκαμε τρόπους πολλοὺς καὶ τέχνας νὰ ἐπάρη τὸ κάστρον καὶ δὲν ἐδύνετο ποτέ. -.[::-