ΙΑΣΩΝ ΕΥΑΙΓΤΕΛΟΥ Ἡ ἔννοια τῆς ἑλληνικότητας Ἡ ἐμβέλεια καὶ ἡ γοητεία τῆς προγονι- κῆς σοφίας καὶ εὐαισθησίας εἶναι τόσο µε- γάλη, ποὺ ὁποιοδήποτε δρόµο κι ἄν πάρει ἡ σκέψη τοῦ πνευματικοῦ ὁδοιπόρου γιὰ νὰ φτάσει σὲ κάποιο τέρμα, ἀναγκαστικὰ θὰ περάσει ἀπ᾿ τὴν “Ἑλλάδα. Γιατὶ δὲν ὑπάρ- χει θέμα οὐσίας ---ποὺ νὰ συνδέεται μὲ τὴν ἀνθρώπινη μοίρα--- ἀπ᾿ ὅπου ν᾿ ἀπουσιάζει ἡ ἑλληνικὴ θέση καὶ γνώμη. Καὶ δὲ θᾶταν ὑπερβολὴ νὰ ἰσχυριστεῖ κανείς, πὼς κάθε πνευματικὸς καρπός, γιὰ νὰ ὡριμάσει, χρειάζεται τὸν ἥλιο τῆς Ἑλλάδας. Ἣ ἀρ- χαιοελληνικὴ αἴσθηση τοῦ κόσμου, δηλ. ἡ κοσμολογικὴ θεώρηση καὶ σύλληψη τῆς ὀντολογικῆς οὐσίας τῆς ὕπαρξης ἀλλὰ καὶ τῆς ἀξιολογίας τοῦ ἀνθρώπινου βίου, ἀπο- τελεῖ μιὰ τέλεια «κοσμοθεωρία» μὲ πνευ- ματικὴ καθολικότητα ἴσαμε τὴν ἐποχή μας. "Ας θυμηθοῦμε π.χ. στὸν ὀντολογικὸ χῶρο τὸν Ἡράκλειτο: «ὁ κόσμος εἶναι αὐ- θυπόστατος, ἄχρονος καὶ ἀπειρόχρονος: μιὰ πύρινη (ἐνεργειακὴ) κοσμικὴ οὐσία καὶ δύναμη, ποὺ πειθαρχεῖ στὴ νοµοτέλεια καὶ μετασχηματίζεται συνεχῶς» (Απόαπ. 30). Καὶ στὸν ἠθικὸ χῶρο ἄς θυμηθοῦμε τὸν Δη- µόκριτο: «Μὴ διὰ φόβον (ἢ ἀμοιβήν), ἀλλὰ διὰ τὸ δέον ἀπέχεσθαι ἁμαρτημάτων» (Α- πόσπ. 41). Καὶ αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ πληρότητα καὶ στε- ρεότητα τῆς δομῆς μὲ τὴν παγκόσμια ἀκτι- νοβολία δημιουργεῖ μυστικὰ καὶ ἀθόρυβα μιὰ γερὰ θεμελιωμένη συνείδηση ἑλληνικό- τητας, μιὰ ἰδιαίτερη αἴσθηση ζωῆς. "Αν σκύψει κανεὶς μ᾽ εὐαισθησία πάνω σὲ τοῦ- το τὸ λαό, ποὺ βρίσκεται στὸ σταυροδρόμι τῆς ᾽Ανατολῆς καὶ τῆς Δύσης, θὰ ἰδεῖ κα- θαρά, πὼς τούτη ἡ συνείδηση τὸν διαποτί- ζει καὶ τὸν καθοδηγεῖ, τόσο σὲ ζητήματα παιδείας ὅσο καὶ στὰ παραδοσιακά του βιώματα, στὴν καθημερινὴ κοινωνική του ζωή. Σὰν κρυφὸς μαγνήτης ἡ συνείδηση ἑλ- ληνικότητας ἕλκει καὶ συγκρατεῖ ὁποιαδή- ποτε ἀξία ποὺ «προσιδιάζει» στὸν πνευµα- τικὸ γονότυπο τῆς φυλῆς, σ᾽ ὅλη της τὴν ἰ- στορικὴ διαδροµή. Τὸ ἀκοίμητο ἔνστικτο τοῦ γένους, στὴν μακραίῶνη πορεία του, ξέρει καλὰ τί νὰ κρατήσει καὶ τί ν᾿ ἀπωθή- σει στὴν κάθε περίπτωση’ κι ἄν πρὸς στιγ- μὴ λαθέψει, ὅμως πάλι τελικὰ βρίσκει τὸ δρόµο του. ᾿Ακόμα καὶ σήµερα ποὺ οἱ διεθνικὲς ἐπα- φὲς διαφοροποιοῦν τοὺς λαούς, προσδίνον- τάς τους μιὰ ὁμοιομορφία, ἡ συνείδηση ἑλ- ληνικότητας ξέρει νὰ ἐπιλέγει τὰ στοιχεῖα ἐκεῖνα, ποὺ δὲ θ᾽ ἀλλοιώσουν καὶ δὲ θὰ φθείρουν τὴν ταυτότητα καὶ τὴ φυσιογνω- µία τῆς φυλῆς. Ἔχοντας σὰν πρότυπο ὁ λαὸς αὐτὸς τὸ κλασσικὸ ἰδεῶδες, πορεύε- ται μὲ ἀσφάλεια ἀνάμεσα στὰ ρεύματα τῶν σύγχρονων παγκόσμιῶν ἰδεῶν. Γιατὶ τὸ πρότυπο αὐτὸ δὲν εἶναι οἱ νεκροὶ τύποι τῆς ἀρχαιότητας --ἀ΄ΑἈΚφοῦ οἱ νεκροὶ δὲν ἀνασταίνονται-- ἀλλὰ ἡ ζωντανὴ οὐσία τῆς πατρικῆς κληρονομιᾶς, ποὺ εἶναι πηγὴ ἀστείρευτη πολιτιστικῆς ἑνέργειας. Γιατὶ συνείδηση ἑλληνικότητας σηµαίνει συνεί- δηση ἱστορικότητας, καὶ κάτι πιὸ πολύ: πολιτιστικἡ συνείδηση. Κι ἀκόμη πίστη καὶ βεβαιότητα, πὼς τὸ κλασσικὸ ἀρχαιο- ελληνικὸ ἰδεῶδες ἔχει διαχρονικότητα τέ- τοια, ποὺ τὸ καθιστᾶ «χθὲς καὶ σήµερα τὸ αὐτὸ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας». Τὸ πνευματικὸ δυναμικὸ τῆς κλασσικῆς Ἑλλάδας εἶναι τόσο ἰσχυρὸ καὶ ἀνεξάν- τλητο, ποὺ δὲν φωτίζει µόνο τὸ δρόµο τὸ δικό µας τόσο καθαρά, ὕστερα ἀπὸ δυόµι- συ χιλιάδες χρόνια, ἀλλὰ ἐμπνέει ἤ ὁδηγεῖ ἀκόμα κι ὅλους τοὺς ξένους φυλετικά --ἀλλὰ συγγενεῖς πνευματικὰ-- ἀνθρώ- πους τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς τέχνης, ὅπως κάποτε τὸν Νίτσε, ποὺ τὸν ἔκανε νὰ γράφει μὲ συγκίνηση στὴ «Γέννηση τῆς Τραγω- δίας» του: «᾿Απ᾿ ὅλες τὶς ἀνθρώπινες φυ- λές, ἡ τελειότερη, ἡ ώραιότερη, ἡ πιὸ δι- καιολογηµένα ἀξιοζήλευτη, ἡ γοητευτικότε- ρη, ἐκείνη ποὺ σὲ συνεπαίρνει περισσότερο πρὸς τὴ ζωὴ εἶναι οἱ Ἕλληνες. Παρόμοιοι μὲ τὸν ἠνίοχο ποὺ ὁδηγεῖ τὸ ἅρμα, αὐτοὶ κρατοῦν στὰ χέρια τους τοὺς χαλινοὺς τῆς τέχνης µας... Αλήθεια, πόσο πρέπει νὰ ὑ-