ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΠΑΝ ΕΥΓ.ΒΟΥΛΓΑΡΙΣ: Ὁ ἑλληνίζῶων κληρικὸς καὶ ὁ ἐξαναγκασμός του σὲ ἰσόθια αὐτοεξορία α. Εἰσαγωγικὰ Τὸ 18ο αἰῶνα ἀρχισαν ν ̓ ἀνεγείρωνται στὶς τουρκοκρατούμενες Ἑλληνικὲς κοινότητες διδακτή ρια μὲ τὶς δαπάνες καὶ φροντίδες διάφορων ἰδιωτῶν μὲ οἰκονομικὴ ἢ πολιτικὴ ἱἰσχύ. Μόνον ὁ Κοσμᾶς ὃ ὁ Αἰτωλὸς ἵδρυσε δέκα σχολεῖα « ̓Ελληνικὰ» καὶ διακόσια γιὰ τὰ «κοινὰ γράμματα», ὅπως ὁ ἴδιος μᾶς πληροφορεῖ, ἐκφράζοντας συγχρόνως τὴν ἀπορία του γιὰ τὴν προηγηθεῖσα κατάντια τῆς ἐκπαίδευσης. Ἕνα «ὡραῖο παραμύθι», ποὺ πολὺ ἀρέσκονται νὰ ἐπαναλαμθάνουν οἱ Ρωμιοσυνιστὲς κι οἱ ἀπολογη τὲς. τοῦ Πατριαρχείου, εἶναι ἐκεῖνο τοῦ «κρυφοῦ σχολειοῦ». Σύμφωνα μὲ τὸ μῦθο αὐτὸ οἱ Τοῦρκοι ὁἀπηγόρευαν καὶ κατεδίωκαν τὰ γράμματα καὶ τὶς τέχνες, ἐνῶ τὸ Πατριαρχεῖο ἑ ὗπεθάλλετο στὶς θυσίες καὶ τοὺς κινδύνους νὰ ἐκπαιδεύη τὰ χριστιανόπουλα κρυφά. Οἱ πληροφορίες ὁ ὅμως εἶναι ἐντελῶς διαφορετικές: «Εἴτε ἀπὸ ἀδιαφορία εἴτε ὡς ἀρχή, ἡ Ὑφηλήὴ Πύλη ποτὲ δὲν ̓ ἐναντιώθηκε στὴν ἀναγέννηση τῶν γραμμάτων στὴν ̓Ελλάδα. Οἱ πιὸ πραγματιχοὶ ἐχθροὶ ήσαν οἱ ἱπροκαταλή ψεις κι ἡ ἀδιαφορία τοῦ πανίσχυρου κλήρου...», μᾶς πλη ροφορεῖ ἕνας κληρικός, ὁ Νεόφυτος Βάμθας (6λ. εἰς «ἱστορίαν τοῦ. Ελληνικοῦ "Εθνους» τῆς «Ἐκδοτικῆς ̓Αθηνῶν», τ. ΙΒ’ σελ. 208). Κι ἕνας ξένος ἐπισχέπτης τῶν χριστιανικῶν σχολείων συμπληρώνει: « Αμφιόάλλω, ἂν ἐνδιαφέρθηχαν ποτὲ οἱ Τοῦρκοι νὰ μάθουν, τί διδάσκονται οἷ μαθητὲς στὶς σχολὲς ποὺ λειτουργοῦν στὴν Πάτμο, στὴ Χίο καὶ στὰ Γιάννενα ἢ σκέφθηκαν νὰ ἐμποδίσουν τοὺς πλούσιους ἐγκάτοικους τῶν μοναστηριῶν ν ̓ ἀφιερωθοῦν στὶς μοῦσες. "Αν ἤθελαν οἱ πρίγκηπες τῆς Βλαχίας καὶ Μολδαυίας νὰ ἐνισχύσουν τὶς ἐπιστῆμες, δὲν θὰ συναντοῦσαν κανένα ἐμπόδιο» (ὅ.π.). Δὲν ὑπῆρξαν λοιπὸν ««πρυφὰ σχολειὰ» ἤ ἥ, ἂν ὑπῆρξαν, αὐτὰ μᾶλλον ἀπὸ τοὺς σκοταδιστὲς τοῦ Πατριαρχείου «ἐκρύπτοντο» κι ὄχι ἀπ ̓ τοὺς Τούρκους. Ὑπῆρχαν δέδαια κάποια σχολεῖα-ναοί, ὅπου τὰ χριστιανόπουλα ἐδιδάσκοντο τὸ Ψαλτήοιον καὶ τὴν ̓Οκτάηχον (τὰ περίφημα «κολλυδογράμματα»), καθὼς καὶ τὰ πιὸ θασικὰ στὰ «κοινὰ σχολεῖα», «λογαριαστικχὴ» δὲ καὶ «σχολαστικὴ» στὰ «Ἑλληνικὰ σχολεῖα» ἀπ ̓ τὸν δάσκαλο ἢ τὸν ἱερέα, ἂν καὶ συνήθως οἱ δυὸ αὐτὲς ἰδιότητες ἐταυτίζοντο. Ἐννοεῖται, ὅτι τὰ σχολεῖα αὐτὰ μᾶλλον ἀποκοίμιζαν τὸ πνεῦμα παρὰ τὸ ἀφύπνιζαν. ̓Ακόμη καὶ τὸν 18ο αἰῶνα, κατὰ τὸν ὁποῖο, ὅπως θὰ δοῦμε, συνέδησαν θεαματικὲς ἀλλαγὲ ἐς στὴν ἐκπαίδευση, τὰ πράγματα δὲν ήσαν ρόδινα. Ἐπισκέπτης τῆς σχολῆς τῆς Χίου ἐπὶ διευθύνσεως Ν. Βάμθα, ἀφοῦ διάθασε τὰ διδασκόμενα μαθή! ματα στὸ ἀνηρτημένο στὸν τοῖχο τῆς αἴθουσας διδασκαλίας πρόγραμμα, ση μείωσε: «Εἰδα τὰ ὁποῖα μαθήματα διδάσκονται εἰς τὴν Χίον. ̓Εγέλασα, ὅταν εἶδον εἰς τὴν ἀρχὴν τὴν Θεολογίαν, εἴτα τὰ Γραμματικὰ καὶ εἰς τὸ τέλος τὴν Χημείαν. Φόδος καὶ τρόμος!» (ὅ.π. σελ. 226). (Φαντασθῆτε, τί θὰ ἔκαμε ἕνας τέτοιος ἐπισκέπτης σήμερα, ἂν ἔθλεπε στὰ σημερινὰ προγράμματα ἀκριθῶς τὸ ἴδιο πρᾶγμα: πρὠτη τὴ Θεολογία, εἶτα τὰ Γραμματικά.. .). Ἡ «Ἑλληνικὴ Νομαρχία», ἔργο «Ανωνύμου τοῦ Ἕλληνος», ποὺ ἐκδόθηκε στὴν Ἰταλία τὸ 1806, ἀναφέρει σχετικῶς: «Ἢ Τυραννία, τὸ Ἱερατεῖον καὶ ἡ Εὐγένεια, αἱ ὁποῖαι διὰ ἕνδεκα σχεδὸν αἰῶνας κατέφθειραν τοὺς "Ελληνας καὶ κατερήμωσαν τὴν ̓ Ελλάδα, |...] ἐκρατοῦσαν τὸ Γένος εἰς τὸν σκοταδισμόν. Τὸ “Ιερατεῖον ἠθέλησε νὰ ἑνώσῃ τὰ ἐκκλησιαστικὰ ἐντάλματα μὲ τοὺς πολιτικοὺς νόμους, διὰ νὰ τιμᾶται ἐν ταυτῷ καὶ νὰ ὁρίζῃ χωρὶς δυσκολίαν, δι’ αὐτὸ ἠθέλησε νὰ τυφλώσῃ τὸν λαὸν μὲ τὴν ἀμάθειαν... Τὰ σχολεῖα ἐσφαλίσθησαν, αἱ ἐπιστῆμαι ἐμαράνθησαν, οἱ διδάσκαλοι ἐμωράνθησαν καὶ ἡ ἀλήθεια μὲ τὴν φιλοσοφίαν ἐξωρίσθησαν. "Αλλο ὅιδλίον δὲν εὑρίσκετο, εἰμὴ τὰ πονήματα τῶν “Ιερέων. Κάθε φιλόλογος ἄλλο δὲν ἡ ἠμποροῦσε νὰ ἀναγνώσῃ, εἰμὴ τὰ θαύματα καὶ τοὺς δίους τῶν ἁγίων καὶ οἱ ταλαίπωροι " “Ἕλληνες, ὑστερημένοι ἀπὸ τὸ φῶς τῆς φιλοσοφίας, ἔγιναν δοῦλοι κατὰ συνήθειαν, μεμεθυσμένοι δὲ ἀπὸ ἀμάθειαν καὶ δεισιδαιμονίαν ὑπήκουον καὶ ἐφοδοῦντο τοὺς τυράννους των, χωρὶς νὰ ἠξεύρουν τὸ διατί [...]. Τί στοχάζεσθε νὰ λέγωσι οἱ ἱεροκήρυκες περιφερόμενοι ἀπὸ ἐκκλησίας εἰς ἐκκλησίαν; [...] ̓Αναφέρουσι ποτὲ τὸ ρητὸν “Μάχου ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος”; ̓Εξηγοῦσι ποτέ,