ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΠΑΝ ΕΥΓ.ΒΟΥΛΓΑΡΙΣ: Ὁ ἑλληνίζῶων κληρικὸς καὶ ὁ ἐξαναγκασμός του σὲ ἰσόθια αὐτοεξορία α. Εἰσαγωγικὰ Τὸ 18ο αἰῶνα ἀρχισαν ν᾿ ἀνεγείρωνται στὶς τουρκοκρατούµενες Ἑλληνικὲς κοινότητες δι- δακτή ρια μὲ τὶς δαπάνες καὶ φροντίδες διάφορων ἰδιωτῶν μὲ οἰκονομικὴ ἢ πολιτικὴ ἱ ἰσχύ. Μό- νον ὁ Κοσμᾶς ὃ ὁ Αἰτωλὸς ἵδρυσε δέκα σχολεῖα « ᾿Ελληνικὰ» καὶ διακόσια γιὰ τὰ «κοινὰ γράμ- ματα», ὅπως ὁ ἴδιος μᾶς πληροφορεῖ, ἐκφράζοντας συγχρόνως τὴν ἀπορία του γιὰ τὴν προη- γηθεῖσα κατάντια τῆς ἐκπαίδευσης. Ἕνα «ὡραῖο παραμύθι», ποὺ πολὺ ἀρέσκονται νὰ ἐπαναλαμθάνουν οἱ Ρωμιοσυνιστὲς κι οἱ ἀπολογη τὲς. τοῦ Πατριαρχείου, εἶναι ἐκεῖνο τοῦ «κρυφοῦ σχολειοῦ». Σύμφωνα μὲ τὸ μῦθο αὐτὸ οἱ Τοῦρκοι ὁ ἀπηγόρευαν καὶ κατεδίωκαν τὰ γράμματα καὶ τὶς τέχνες, ἐνῶ τὸ Πατριαρχεῖο ἑ ὗπε- θάλλετο στὶς θυσίες καὶ τοὺς κινδύνους νὰ ἐκπαιδεύη τὰ χριστιανόπουλα κρυφά. Οἱ πληρο- φορίες ὁ ὅμως εἶναι ἐντελῶς διαφορετικές: «Εἴτε ἀπὸ ἀδιαφορία εἴτε ὡς ἀρχή, ἡ Ὑφηλήὴ Πύ- λη ποτὲ δὲν ᾿ ἐναντιώθηκε στὴν ἀναγέννηση τῶν γραμμάτων στὴν ᾿Ελλάδα. Οἱ πιὸ πραγματι- χοὶ ἐχθροὶ ήσαν οἱ ἱπροκαταλή ψεις κι ἡ ἀδιαφορία τοῦ πανίσχυρου κλήρου...», μᾶς πλη ϱοφο- ρεῖ ἕνας κληρικός, ὁ Νεόφυτος Βάμθας (6λ. εἰς «ἱστορίαν τοῦ. Ελληνικοῦ "Εθνους» τῆς «Ἐκδο- τικῆς ᾿Αθηνῶν», τ. ΙΒ’ σελ. 208). Κι ἕνας ξένος ἐπισχέπτης τῶν χριστιανικῶν σχολείων συ- μπληρώνει: « Αμϕιόάλλω, ἂν ἐνδιαφέρθηχαν ποτὲ οἱ Τοῦρκοι νὰ μάθουν, τί διδάσκονται οἷ μα- θητὲς στὶς σχολὲς ποὺ λειτουργοῦν στὴν Πάτμο, στὴ Χίο καὶ στὰ Γιάννενα ἢ σκέφθηκαν νὰ ἐμποδίσουν τοὺς πλούσιους ἐγκάτοικους τῶν μοναστηριῶν ν᾿ ἀφιερωθοῦν στὶς μοῦσες. "Αν ἤθελαν οἱ πρίγκηπες τῆς Βλαχίας καὶ Μολδαυίας νὰ ἐνισχύσουν τὶς ἐπιστῆμες, δὲν θὰ συνα- ντοῦσαν κανένα ἐμπόδιο» (ὅ.π.). Δὲν ὑπῆρξαν λοιπὸν ««πρυφὰ σχολειὰ» ἤ ἥ, ἂν ὑπῆρξαν, αὐτὰ μᾶλλον ἀπὸ τοὺς σκοταδιστὲς τοῦ Πατριαρχείου «ἐκρύπτοντο» κι ὄχι ἀπ᾿ τοὺς Τούρκους. Ὑπῆρχαν δέδαια κάποια σχολεῖα-ναοί, ὅπου τὰ χριστιανόπουλα ἐδιδάσκοντο τὸ Ψαλτή- οιον καὶ τὴν ᾿Οκτάηχον (τὰ περίφημα «κολλυδογράμματα»), καθὼς καὶ τὰ πιὸ θασικὰ στὰ «κοινὰ σχολεῖα», «λογαριαστικχὴ» δὲ καὶ «σχολαστικὴ» στὰ «Ἑλληνικὰ σχολεῖα» ἀπ᾿ τὸν δά- σκαλο ἢ τὸν ἱερέα, ἂν καὶ συνήθως οἱ δυὸ αὐτὲς ἰδιότητες ἐταυτίζοντο. Ἐννοεῖται, ὅτι τὰ σχο- λεῖα αὐτὰ μᾶλλον ἀποκοίμιζαν τὸ πνεῦμα παρὰ τὸ ἀφύπνιζαν. ᾿Ακόμη καὶ τὸν 18ο αἰῶνα, κατὰ τὸν ὁποῖο, ὅπως θὰ δοῦμε, συνέδησαν θεαματικὲς ἀλλαγὲ ἐς στὴν ἐκπαίδευση, τὰ πράγματα δὲν ήσαν ρόδινα. Ἐπισκέπτης τῆς σχολῆς τῆς Χίου ἐπὶ διευθύνσεως Ν. Βάμθα, ἀφοῦ διάθασε τὰ διδασκόµενα µαθή! ματα στὸ ἀνηρτημένο στὸν τοῖχο τῆς αἴθουσας διδασκαλίας πρόγραµµα, ση μείωσε: «Εἰδα τὰ ὁποῖα μαθήματα διδάσκονται εἰς τὴν Χίον. ᾿Εγέλασα, ὅταν εἶδον εἰς τὴν ἀρχὴν τὴν Θεολογίαν, εἴτα τὰ Γραμματικὰ καὶ εἰς τὸ τέλος τὴν Χημείαν. Φόδος καὶ τρόμος!» (ὅ.π. σελ. 226). (Φαντασθῆτε, τί θὰ ἔκαμε ἕνας τέτοιος ἐπισκέπτης σήµερα, ἂν ἔθλεπε στὰ ση- μερινὰ προγράµµατα ἀκριθῶς τὸ ἴδιο πρᾶγμα: πρὠτη τὴ Θεολογία, εἶτα τὰ Γραμματικά.. .). Ἡ «Ἑλληνικὴ Νομαρχία», ἔργο «Ανωνύμου τοῦ Ἕλληνος», ποὺ ἐκδόθηκε στὴν Ἰταλία τὸ 1806, ἀναφέρει σχετικῶς: «Ἢ Τυραννία, τὸ Ἱερατεῖον καὶ ἡ Εὐγένεια, αἱ ὁποῖαι διὰ ἕνδεκα σχεδὸν αἰῶνας κατέφθειραν τοὺς "Ελληνας καὶ κατερήμωσαν τὴν ᾿ Ελλάδα, |...] ἐκρατοῦσαν τὸ Γένος εἰς τὸν σκοταδισμόν. Τὸ “Ιερατεῖον ἠθέλησε νὰ ἑνώσῃ τὰ ἐκκλησιαστικὰ ἐντάλματα μὲ τοὺς πολιτικοὺς νόμους, διὰ νὰ τιμᾶται ἐν ταυτῷ καὶ νὰ ὁρίζῃ χωρὶς δυσκολίαν, δι’ αὐτὸ ἠθέλησε νὰ τυφλώσῃ τὸν λαὸν μὲ τὴν ἀμάθειαν... Τὰ σχολεῖα ἐσφαλίσθησαν, αἱ ἐπιστῆμαι ἐμαράνθη- σαν, οἱ διδάσκαλοι ἐμωράνθησαν καὶ ἡ ἀλήθεια μὲ τὴν φιλοσοφίαν ἐξωρίσθησαν. "Αλλο ὅι- δλίον δὲν εὑρίσκετο, εἰμὴ τὰ πονήματα τῶν “Ιερέων. Κάθε φιλόλογος ἄλλο δὲν ἡ ἠμποροῦσε νὰ ἀναγνώσῃ, εἰμὴ τὰ θαύματα καὶ τοὺς δίους τῶν ἁγίων καὶ οἱ ταλαίπωροι " “Ἕλληνες, ὑστερη- μένοι ἀπὸ τὸ φῶς τῆς φιλοσοφίας, ἔγιναν δοῦλοι κατὰ συνήθειαν, μεμεθυσμένοι δὲ ἀπὸ ἀμά- θειαν καὶ δεισιδαιμονίαν ὑπήκουον καὶ ἐφοδοῦντο τοὺς τυράννους των, χωρὶς νὰ ἠξεύρουν τὸ διατί [...]. Τί στοχάζεσθε νὰ λέγωσι οἱ ἱεροκήρυκες περιφερόμενοι ἀπὸ ἐκκλησίας εἰς ἐκκλη- σίαν; [...] ᾿Αναφέρουσι ποτὲ τὸ ρητὸν “Μάχου ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος”; ᾿Εξηγοῦσι ποτέ,