ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Ἢ ἑλληνικότητα στὴ σύγχρονη ἑλληνικὴ Τέχνη Τὸ θέμα τῆς ἑλληνικότητας στὴν τέχνη καὶ στὴν ποίηση, εἰδικότερα, ἀπασχόλησε καὶ ἀπασχολεῖ πάντοτε ὅσους ἐνδιαφέρει τὸ ὑψηλὸ ἐπίπεδο πνευματικῆς ζωῆς στὸν κόσμο. ̓Ἐδῶ δὲν θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὴν «παγκόσμια ἑλληνικότητα» ἀλλὰ θὰ περιοριστοῦμε στὴν «ἑλληνικὴ ἑλληνικότητα» καὶ δὴ τὴν σύγχρονη. Τὸ θέμα εἶναι παλιό, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἄσκοπη ἡ κατὰ καιροὺς ἐπανεξέταση τοῦ ὕφους καὶ τῆς οὐσίας τῆς ἑλληνικότητας, γιατὶ μὲ τὴν γρήγορη ἐξέλιξη τῶν πραγμάτων κάθε φορὰ μεταμορφώνεται, καὶ ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ συγκεκριμενοποιηθεῖ καὶ νὰ ὁριοθετηθεῖ, ἀλλὰ πάντοτε στὰ αἰώνια πλαίσια τοῦ συνολικοῦ ὅρου «πνευματικὴ Ἑλλάς». Σχετικὰ θὰ ἀναφέρω τὸν περίφημο διάλογο πάνω στὸ θέμα τῆς ἑλληνικότητας στὴν ποίηση καὶ στὴν τέχνη ἀνάμεσα στὸ Γ. Σεφέρη καὶ στὸν Κ. Τσάτσο τὸ 1938-39, γιὰ νὰ μὴν πᾶμε πιὸ πίσω, στὸν Παλαμᾶ, στὸν Καβάφη ἤ στὸν Σολωμό. Τότε εἶχεν εἰπωθεῖ ἀπὸ τὸν Σεφέρη, ὅτι ἡ δικιά μας, ἡ ντόπια ἑλληνικότητα εἶναι «εὐρωπαϊκή», ὄχι ἑλληνική. Καὶ τοῦτο «γιατὶ οἱ διάφοροι διανοούμενοι, καλλιτέχνες καὶ λογοτέχνες τοῦ τόπου μας ἀπὸ τὸ 1800 καὶ ἐντεῦθεν εἶχαν μπολιαστεῖ ἀπὸ τὴν ἑλληνικότητα τῆς Ἑσπερίας, ἀφοῦ ντόπια ἑλληνικότητα δὲν μποροῦσε νὰ ἀνθίσει στὴν περίοδο τῆς τουρκοκρατίας, οὔτε εἶχε ἀκόμη δημιουργηθεῖ στὰ ἑκατὸ περίπου χρόνια ἐλευθέρου βίου τοῦ τόπου». Ὃ Σεφέρης, ἐν πολλοῖς, εἶχε δίκιο τὸ 1938-39, ὅταν ἕκανε τὴν παραπάνω διαπίστωση. ̓Αναρωτιέμαι, ὅμως, ἄν ζοῦσε σή-, μερα, γιὰ τὸ τί θὰ ἔλεγε πάνω στὸ ἴδιο θέμα. Θὰ διακινδυνέψω νὰ μαντέψω, ὅτι θὰ ἀναιροῦσε τὶς τοτινές του θέσεις, γιατὶ ἄλλαξαν τόσο οἱ καιροὶ καὶ τὰ πραγματικἁ περιστατικὰ γύρω ἀπὸ τὴν γηγενῆ ἑλληνικὴ τέχνη, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχουν ἀμφιβολίες γιὰ τὴν περιωρισμένη πλέον ἐπίδραση τῆς εὐρωπαϊκῆς κουλτούρας σήμερα πάνω στὴν δική μας τέχνη καὶ ἰδιαίτερα στὴν ποίηση. ̓Αλλὰ ἄς ὁριοθετήσουμε τὸ περιεχόμενο τῆς γνήσιας ἑλληνικότητας στὰ πλαίσια τῆς σύγχρονης ντόπιας καὶ παγκόσμιας ἑλληνικότητας. Κι ἄς μὴν φανεῖ παράξενο, ὅτι ἑλληνικότητα σήμερα μπορεῖ νὰ συναντήσεις καὶ στὴν Εὐρώπη, στὴν ̓Αμερική, στὴ Νιγηρία τῆς ̓Αφρικῆς, στὴν Χιλὴ τῆς Ν. ̓Αμερικῆς, στὴν Ἰαπωνία καὶ ἀλλαχοῦ. Δηλαδὴ δὲν εἶναι προνόμιο μόνο τῆς Ἑλλάδος. Κι ἀκόμη, ὅτι μπορεῖς νὰ συναντήσεις καὶ ἀλλοδαποὺς Ἕλληνες (ὄχι μόνο ἀπογόνους τῶν Ἰώνων, Αἰολέων, Δωριέων καὶ ̓Αχαιῶν) στὰ παραπάνω γεωγραφικὰ πλάτη καὶ μήκη, ἐφόσον κουβαλᾶνε μέσα τους τὶς αἰώνιες καὶ διαχρονικὲς ἀξίες ποὺ συνοψίζονται στὸν ὅρο «ἑλληνικότητα». Λοιπόν, ἡ γνήσια ντόπια ἑλληνικότητα στὴν τέχνη πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ περιέχει δύο τινα: ἑλληνικὴ ἱστορία καὶ ἑλληνικὴ φύση, μαζὶ μὲ τὶς ἀξίες ποὺ περιέχουν. Δύο παράμετροι, δηλαδή, ὁριοθετοῦν τὴν ἑλληνικότητά μας. Ἡ ἀναφορὰ στὴν τρισχιλιετῆ καὶ βάλε ἱστορία μας ἀφενὸς καὶ στὸ φυσικό μας περιβάλλον ἀφετέρου, μαζί μὲ τὸ καθαρὸ καὶ ἔντιμο φῶς καὶ τὸν γαλάζιο οὐρανό. Καὶ κάτι ἀκόμη, προκειμένου γιὰ τὴ λογοτεχνία: ἡ γλώσσα μας. Καὶ γιὰ παράδειγμα θὰ ἀναφερθῶ στὴν ποίηση τοῦ Καβάφη. Ὁ Καβάφης ἐποχούμενος τοῦ ὁχήματος τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας (μήπως ὁ "Ὅμηρος τί ἔκανε;) κατάφερε νὰ ἐκφράσει μὲ τὴν ποίησή του τὰ προσωπικά του βιώματα (π.χ. στὰ «Τείχη»), τὴν ἑλληνικὴ μοίρα καί, πηγαίνοντας παραπέρα, τὰ παγκόσμια ἀδιέξοδα. Μ ̓ ἕνα σμπάρο τρία τρυγόνια, «'Ὑπῆρξεν ἔτι τὸ ἄριστον ἐκεῖνο Ἑλληνικὸς -- ἰδιότητα δὲν ἔχ ̓ ἡ ἀνθρωπότης τιμιωτέραν. εἰς τοὺς θεοὺς εὑρίσκονται τὰ πέραν» [ ̓Ἐπιτύμβιον ̓Αντιόχου βασιλέως Κομμανηνῆς.] Κι ἀπὸ ποῦ νὰ ἀρχίσω καὶ ποῦ νὰ τελειώσω, ἀπὸ τοὺς μείζονες μέχρι τοὺς ἑλάσσονες ποιητὲς τῶν τελευταίων 180 ἐτῶν στὸν