ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Ἢ ἑλληνικότητα στὴ σύγχρονη ἑλληνικὴ Τέχνη Τὸ θέµα τῆς ἑλληνικότητας στὴν τέχνη καὶ στὴν ποίηση, εἰδικότερα, ἀπασχόλησε καὶ ἀπασχολεῖ πάντοτε ὅσους ἐνδιαφέρει τὸ ὑψηλὸ ἐπίπεδο πνευματικῆς ζωῆς στὸν κόσµο. ᾿Ἐδῶ δὲν θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὴν «παγκόσμια ἑλληνικότητα» ἀλλὰ θὰ πε- ριοριστοῦμε στὴν «ἑλληνικὴ ἑλληνικότη- τα» καὶ δὴ τὴν σύγχρονη. Τὸ θέµα εἶναι πα- λιό, ἀλλὰ δὲν εἶναι ἄσκοπη ἡ κατὰ καιροὺς ἐπανεξέταση τοῦ ὕφους καὶ τῆς οὐσίας τῆς ἑλληνικότητας, γιατὶ μὲ τὴν γρήγορη ἐξέλι- ξη τῶν πραγμάτων κάθε φορὰ μεταμορφώ- νεται, καὶ ὑπάρχει ἀνάγκη νὰ συγκεκριµε- νοποιηθεῖ καὶ νὰ ὁριοθετηθεῖ, ἀλλὰ πάντο- τε στὰ αἰώνια πλαίσια τοῦ συνολικοῦ ὅρου «πνευματικὴ Ἑλλάς». Σχετικὰ θὰ ἀναφέ- ρω τὸν περίφημο διάλογο πάνω στὸ θέµα τῆς ἑλληνικότητας στὴν ποίηση καὶ στὴν τέχνη ἀνάμεσα στὸ Γ. Σεφέρη καὶ στὸν Κ. Τσάτσο τὸ 1938-39, γιὰ νὰ μὴν πᾶμε πιὸ πί- σω, στὸν Παλαμᾶ, στὸν Καβάφη ἤ στὸν Σολωμό. Τότε εἶχεν εἰπωθεῖ ἀπὸ τὸν Σεφέρη, ὅτι ἡ δικιά µας, ἡ ντόπια ἑλληνικότητα εἶναι «εὐρωπαϊκή», ὄχι ἑλληνική. Καὶ τοῦτο «γιατὶ οἱ διάφοροι διανοούμενοι, καλλιτέ- χνες καὶ λογοτέχνες τοῦ τόπου µας ἀπὸ τὸ 1800 καὶ ἐντεῦθεν εἶχαν μπολιαστεῖ ἀπὸ τὴν ἑλληνικότητα τῆς Ἑσπερίας, ἀφοῦ ντόπια ἑλληνικότητα δὲν μποροῦσε νὰ ἀνθίσει στὴν περίοδο τῆς τουρκοκρατίας, οὔτε εἶχε ἀκό- µη δημιουργηθεῖ στὰ ἑκατὸ περίπου χρόνια ἐλευθέρου βίου τοῦ τόπου». Ὃ Σεφέρης, ἐν πολλοῖς, εἶχε δίκιο τὸ 1938-39, ὅταν ἕκανε τὴν παραπάνω διαπί- στωση. ᾿Αναρωτιέμαι, ὅμως, ἄν ζοῦσε σή-, μερα, γιὰ τὸ τί θὰ ἔλεγε πάνω στὸ ἴδιο θέμα. Θὰ διακινδυνέψω νὰ μαντέψω, ὅτι θὰ ἀναιροῦ- σε τὶς τοτινές του θέσεις, γιατὶ ἄλλαξαν τό- σο οἱ καιροὶ καὶ τὰ πραγματικἁ περιστατι- κὰ γύρω ἀπὸ τὴν γηγενῆ ἑλληνικὴ τέχνη, ὥστε νὰ μὴν ὑπάρχουν ἀμφιβολίες γιὰ τὴν περιωρισµένη πλέον ἐπίδραση τῆς εὐρω- παϊκῆς κουλτούρας σήµερα πάνω στὴν δι- κή µας τέχνη καὶ ἰδιαίτερα στὴν ποίηση. ᾽Αλλὰ ἄς ὁριοθετήσουμε τὸ περιεχόµενο τῆς γνήσιας ἑλληνικότητας στὰ πλαίσια τῆς σύγχρονης ντόπιας καὶ παγκόσμιας ἑλ- ληνικότητας. Κι ἄς μὴν φανεῖ παράξενο, ὅ- τι ἑλληνικότητα σήµερα μπορεῖ νὰ συναν- τήσεις καὶ στὴν Εὐρώπη, στὴν ᾽Αμερική, στὴ Νιγηρία τῆς ᾽Αφρικῆς, στὴν Χιλὴ τῆς Ν. ᾽Αμερικῆς, στὴν Ἰαπωνία καὶ ἀλλαχοῦ. Δηλαδὴ δὲν εἶναι προνόμιο µόνο τῆς Ἑλ- λάδος. Κι ἀκόμη, ὅτι μπορεῖς νὰ συναντή- σεις καὶ ἀλλοδαποὺς Ἕλληνες (ὄχι µόνο ἀπογόνους τῶν Ἰώνων, Αἰολέων, Δωριέ- ων καὶ ᾿Αχαιῶν) στὰ παραπάνω γεωγραφι- κὰ πλάτη καὶ μήκη, ἐφόσον κουβαλᾶνε µέ- σα τους τὶς αἰώνιες καὶ διαχρονικὲς ἀξίες ποὺ συνοψίζονται στὸν ὅρο «ἑλληνικότη- τα». Λοιπόν, ἡ γνήσια ντόπια ἑλληνικότητα στὴν τέχνη πρέπει ἀπαραιτήτως νὰ περιέ- χει δύο τινα: ἑλληνικὴ ἱστορία καὶ ἑλληνι- κὴ φύση, μαζὶ μὲ τὶς ἀξίες ποὺ περιέχουν. Δύο παράμετροι, δηλαδή, ὁριοθετοῦν τὴν ἑλληνικότητά μας. Ἡ ἀναφορὰ στὴν τρι- σχιλιετῆ καὶ βάλε ἱστορία µας ἀφενὸς καὶ στὸ φυσικό µας περιβάλλον ἀφετέρου, µαζί μὲ τὸ καθαρὸ καὶ ἔντιμο φῶς καὶ τὸν γαλά- ζιο οὐρανό. Καὶ κάτι ἀκόμη, προκειµένου γιὰ τὴ λογοτεχνία: ἡ γλώσσα µας. Καὶ γιὰ παράδειγµα θὰ ἀναφερθῶ στὴν ποίηση τοῦ Καβάφη. Ὁ Καβάφης ἐποχούμενος τοῦ ὁ- χήµατος τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας (μήπως ὁ "Ὅμηρος τί ἔκανε;) κατάφερε νὰ ἐκφράσει μὲ τὴν ποίησή του τὰ προσωπικά του βιώ- ματα (π.χ. στὰ «Τείχη»), τὴν ἑλληνικὴ µοί- ρα καί, πηγαίνοντας παραπέρα, τὰ παγκό- σµια ἀδιέξοδα. Μ᾽ ἕνα σµπάρο τρία τρυγό- νια, «'Ὑπῆρξεν ἔτι τὸ ἄριστον ἐκεῖνο Ἑλληνι- κὸς -- ἰδιότητα δὲν ἔχ᾽ ἡ ἀνθρωπότης τιμιωτέραν. εἰς τοὺς θεοὺς εὑρίσκονται τὰ πέραν» [᾿Ἐπιτύμβιον ᾿Αντιόχου βασιλέως Κομμανηνῆς.] Κι ἀπὸ ποῦ νὰ ἀρχίσω καὶ ποῦ νὰ τελειώ- σω, ἀπὸ τοὺς μείζονες µέχρι τοὺς ἑλάσσο- νες ποιητὲς τῶν τελευταίων 180 ἐτῶν στὸν