ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Τὸ Αἰγαῖο γενέθλιος χῶρος τῆς ἑλληνικότητας λη σχεδὸν ἡ ἱστορία τοῦ Πνεύματος τῆς ἀνθρωπότητας, ὅσο κι ἄν φαίνεται. περίεργο κι ὅσο κι ἄν ξενίζει ἤ προκαλεῖ ἀ- πορίες, εἶναι βέβαιο, πὼς ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Αἰγαῖο. "Αν ρίξουμε μιὰ ματιὰ µόνο στὸ χάρτη καὶ νοερὰ δοῦμε ὁλόκληρο μαζὶ τὸν αἰγαιακὸ χῶρο, θὰ διαπιστώσουμε, πὼς ἡ κλειστὴ αὐτὴ ἀγκαλιὰ ἀπὸ θάλασσα ποὺ βρέχει τὶς πιὸ ὑπήνεμες ἀκτὲς τοῦ κόσμου, ποὺ τὴν διασποῦν πάμπολλα νησιά, μοιάζει κυριολεκτικὰ μὲ μιὰ φωλιά. Μιὰ φωλιά,. ποὺ οἱ ἴδιες οἱ γεωγραφικὲς καὶ κλιματολο- γικὲς συνθῆκες τὴν προόρισαν νὰ γεννήσει καὶ ἐκθρέψει ἕναν ἀπὸ τοὺς καλύτερους καὶ ἴσως τὸν πιὸ τέλειο πολιτισμὸ τῆς ἀν- θρωπότητας. Μὲ τὴν ἔννοια αὐτή, ὁ χῶρος τοῦ Αἰγαίου, θάλασσα καὶ νησιά, δυτικὲς καὶ ἀνατολικὲς ἀκτές, ὡς ἕνα ἑνιαῖο καὶ ᾱ- . ξεδιάλυτο σύνολο, δὲν ταυτίζεται μόνο μὲ τὴν ἑλληνικότητα, ἀλλὰ ὑπῆρξε αὐτὸς καὶ μόνο τὸ λίκνο τοῦ ἑλληνισμοῦ. Δὲν νοεῖται Ἑλλάδα χωρὶς τὸ Αἰγαῖο καὶ δὲν μποροῦμε νὰ νοήσουμε τὴν ὕπαρξη τοῦ ἑλληνικοῦ πο- λιτισμοῦ, ἀρχαίου καὶ νεώτερου, χωρὶς τὸ γεωγραφικὸ του πλαίσιο, τὸ γήινο ὑπόβα- θρό του, ποὺ εἶναι ὅλος αὐτὸς ὁ γαλαζόγ- κριζος χῶρος. Ἕνας χῶρος ὑδάτινος, δι- πλάσιος τῆς στεριανῆς ἠπειρωτικῆς Ἑλλά- δας, γεμάτος νησιά, κόλπους καὶ ἀμμουδε- ρὰ ἀκρογιάλια, ἐκβολὲς ποταμῶν, ἀκρω- τήρια καὶ μιὰν ἀπέραντη ποικιλία ἀπὸ ὁρ- µίσκους καὶ βραχόσπαρτες ἀκτές. ᾿Απὸ τὴν πρώτη κι ὅλας ἐμφάνιση τοῦ ἀνθρώπινου εἴδους στὴ γῆ ἡ περιοχὴ τοῦ Αἰγαίου προσέλκυσε οἰκιστές. ᾿Απὸ τὴν νε- ολιθικὴ ἐποχὴ χρονολογοῦνται τὰ παλαιό- τερα κατάλοιπα τῆς ἀνθρώπινης παρου- σίας σ᾽ αὐτήν. Στὴν Κέρο καὶ τὴν Σύρο, τὴν Κέα καὶ τὴν Μῆλο, βρέθηκαν ἀξιόλογα εὑ- ρήματα, ποὺ εἶναι ἀψευδεῖς μαρτυρίες μιᾶς ἔντονης ζωῆς, ποὺ εἶχε τὶς ρίζες της στὰ βάθη τῶν αἰώνων. ᾿Αλλὰ καὶ ὅταν μιὰ ἤ δύο χιλιετίες ἀργότερα ἄρχισαν οἱ μαζικὲς μετακινήσεις τῶν «ἰνδοευρωπαϊκῶν» λα- ὧν, ἀπὸ τὸ Βορρᾶ πρὸς τὸ Νότο, ἡ περιοχὴ τοῦ ἀνατολικοῦ ἑλλαδικοῦ χώρου μαζὶ μὲ τὰ νησιὰ τοῦ Αἰγαίου ἀποτέλεσαν τὸ ἐπί- κεντρο τῆς προσοχῆς τους. Αν καὶ γνωρί- ζουμε ἐλάχιστα γιὰ τοὺς πρώτους ἐκείνους λαοὺς ποὺ κατοίκησαν τὴν νότιο Ἑλλάδα, τὸ Αἰγαῖο καὶ τὰ δυτικἀ μικρασιατικὰ πα- ράλια, ἐκεῖ γύρω στὰ 3.000 μὲ 2.000 χρόνια π.Χ. εἶναι βέβαιο πὼς εἶχαν κι’ ὅλας δη- µιουργήσει πυκνότατους οἰκισμούς, πόλεις καὶ ἕναν ἀρκετὰ προηγμένο πολιτισμό, ποὺ τὰ ἴχνη τῆς παρουσίας του εἶναι παν- τοῦ ὁλοφάνερα. Οἱ ἱστορικοί, ἀπὸ ἔλλειψη στοιχείων καὶ ἀκριβῶν πληροφοριῶν, κά- νουν λόγο γενικὰ γιὰ «Μικρασιᾶτες» καὶ «λαοὺς τῆς θάλασσας». Ἔτσι γνωρίζουμε τοὺς Πελασγούς, ποὺ κατοικοῦσαν κυρίως τὴ νότιο Θεσσαλία, τοὺς Λέλεγες καὶ τοὺς Κᾶρες, ποὺ εἶχαν κατοικήσει στὰ νησιά. Στὴν Κύπρο καὶ τὴν Κρήτη ὑπῆρχαν οἱ Μί- νωες, ἐνῶ οἱ Χετταῖοι καὶ οἱ Αἰγύπτιοι δέ- σποζαν στὴν εὑρύτερη λεκάνη τῆς ἀνατο- λικῆς Μεσογείου. Ἐκεῖ στὶς ἀρχὲς τῆς 2ης χιλιετίας π.Χ. --ᾱν ὄχι ἐνωρίτερα, σύμφωνα μὲ νεώτερες θεωρίες--- ἐμφανίζονται στὸν ἑλλαδικὸ χῶ- ρο τὰ πρῶτα «ἰνδοευρωπαϊκὰ» φῦλα, οἱ πρόγονοι τῶν Ἑλλήνων, ποὺ πιεζόμενοι ᾱ- πὸ τοὺς Θρᾶκες, ποὺ ἀκολουθοῦσαν καὶ τοὺς Ἰλλυριούς, ἐγκαταστάθηκαν στὴν Νότιο Ἑλλάδα καί, σιγἁἀ-σιγά, πέρασαν στὰ νησιὰ καὶ τὴν Μικρὰ ᾿Ασία, Στὸν 12ο αἰώνα π.Χ. ἡ κατάσταση ἀρχίζει νὰ σταθε- ροποιεῖται. Οἱ Ἰλλυριοὶ ἐγκαταστάθηκαν μόνιμα στὴ δυτικὴ περιοχὴ τῆς Βαλκανι- κῆς, οἱ Θρᾶκες στὴν ἀνατολική, ἐνῶ οἱ ἱ- θαγενεῖς πληθυσμοὶ ἄρχιζαν ν᾿ ἀφομοιώ- νονται μὲ τοὺς ἐπήλυδες. "Αν οἱ προὐπάρχοντες λαοὶ ὑπερεῖχαν πολιτιστικὰ τῶν καινουργοφερµένων «ἰν- δοευρωπαίῶν», οἱ δεύτεροι ἀποδείχθηκαν ἱκανότεροι καὶ μὲ µεγάλες δυνατότητες πολιτιστικῆς ὀξέλιξης. "Οχι µόνο ἀφο- µοίωσαν τὸ πολιτισμό τους, πῆραν τὴν γλώσσα καὶ τὰ τοπωνύμια τῶν παλαιῶν κατοίκων (ὅλες οἱ καταλήξεις σὲ -νθος καὶ