ΕΙ(ΠΑΕΡ ΥΝ. ΙΙΙ ΤΟΝΕ” Ἢ ἑλληνικὴ θρησκευτική καὶ πολιτικὴ παρρησία Τὴ ζωὴ μερικῶν ἐθνῶν τὴν προσδιορίζουν σὲ μεγάλη ἕκταση θεολογικὲς ἀπόψεις. Ὑπάρχουν τὰ ἔθνη αὐτὰ γιὰ νὰ ὑπηρετοῦν τὸ Θεό. Ορισμένες πράξεις, κάποτε ὁλόκληρες πλευρές τῆς ζωῆς, ἀποκλείονται, γιατὶ φαίνονται ἀσυμβίβαστες πρὸς αὐτὸ τὸ σκοπό. Ὃ Θεὸς ποὺ λατρεύουν εἶναι ζηλότυπος Θεός. Στὸ Μωαμεθανὸ εἶναι ἀπαγορευμένο νὰ ζωγραφίζη ἤ νὰ σκαλίζη τὴν ἀνθρώπινη μορφή, γιατὶ ἡ γλυπτικὴ καὶ ἡ ζωγραφικὴ ὁδηγοῦν στὴν εἰδωλολατρεία. Ὁ ἜἙβραῖος ὁφείλει νὰ ἀπέχη μιὰ μέρα τὴν ἑβδομάδα ἀπὸ ἐργασία καὶ τέρψη, γιατὶ τὸ Σάββατο εἶναι ἱερό. Στὸ Χριστιανὸ τῶν Σκοτεινῶν Αἰώνων ἦταν ἀπαγορευμένο νὰ πιστεύη τὸν «γραώδη μύθον» γιὰ τοὺς ̓Αντίποδες: εἶχε στὰ χέρια του μιὰ «Χριστιανικὴ Τοπογραφία τοῦ σύμπαντος θεμελιωμένη ἐπάνω σὲ ἀπόψεις τῆς Θείας Γραφῆς, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία δὲν εἶναι νόμιμο γιὰ τὸ Χριστιανὸν ̓ἀμφιβάλλη»(". Συναντοῦσε ἐμπόδια στὸ ἐμπόριο, ἐπειδὴ ὁ Μωσαϊκὸς Νόμος ἀπαγόρευε τὴν τοκογλυφία” καὶ τοὺς ὑστερώτερους ἀπογόνους του (Ὁ τοὺς ἀπότρεπε ν ̓ ἀκολουθήσουν θεατρικὸ ἐπάγγελμα --ἡ αἰώνια ματαθική ποὺ βάραινε τὴ θέση τοῦ ἡθοποιοῦ. Τὴ ζωὴ ἄλλων ἐθνῶν τὴν προσδιορίζουν πολιτικὲς ἀπόψεις. Τὴν τέχνη καὶ τὴ λογοτεχνία τὶς βλέπουν ὕποπτα σὰν ἐπικίνδυνες γιὰ τὴν εὐδαιμονία τοῦ κράτους. ̓Αθῶες κοινωνικὲς διασκεδάσεις ἀπαγορεύονται. Ἣ οἰκογενειακὴ ζωὴ παίρνει ἰδιόρρυθμο χρῶμα γιὰ πολιτικοὺς λόγους, ὁ σύζυγος ἀποκτᾶ ἰδιότυπη ὑπεροχή' ἡ σύζυγος μετατρέπεται σὲ μηχανή, ποὺ γεννᾶ παιδιὰ γιὰ τὸ καλὸ τοῦ κράτους. Τὸ κράτος ποὺ ὁ Πλάτων σχεδιαγράφησε στὴν Πολιτεία του εἶναι ἕνα ἀκρότατο παράδειγμα γι’ αὐτὴν τὴν ὑποδούλωση τοῦ ἀτόμου στὸ συμφέρον τῆς κοινότητας! ἀλλὰ ἡ ἱστορία τῆς Σπάρτης καὶ τῆς Ρώμης καί, ἀλήθεια, τῶν πιὸ πολλῶν χωρῶν, εἶναι γεμάτη ἀπὸ τέτοια παραδείγματα. ̓Απὸ τὶς ποικίλες μωρίες, τὶς ἁμαρτίες καὶ τὶς καταστρεπτικὲς ὑπερβολὲς στὶς ὁποῖες τόσο ρέπει ὁ ἄνθρωπος, τὶς περισσότερες φορὲς προφυλάσσεται στηριζόμενος στὶς ἀρχὲς ὅτι καθῆκον του εἶναι νὰ φοβᾶται τὸν Θεὸ καὶ νὰ ὑπηρετῆ τὴ χώρα του. Ὁλόκληρες τάξεις πράξεων τοῦ ἀπαγορεύονται. Δὲν πρέπει νὰ κάμη τοῦτο, πρέπει νὰ κάμη ἐκεῖνο. Κολοβωμένος καὶ ἀκρωτηριασμένος, μ ̓ ἕνα χέρι ἤ μ ̓ ἕνα μάτι, μπαίνει στὴ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Τοῦτο ἀληθεύει γιὰ ὅλα σχεδὸν τὰ ἔθνη ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Μόνο ἐδῶ δὲν θυσιαζόταν ὁ ἄνθρωπος στὸ Θεὸ του ἤ στὴ χώρα του, ἀλλὰ τοῦ ἐπιτρεπόταν «νὰ βλέπη τὴ ζωὴ σταθερὰ καὶ νὰ τὴ βλέπη ὁλόκληρη». ̓Αλλοῦ, λόγοι τοῦ κράτους ἤ λόγοι τῆς θρησκείας διέστρεφαν τὴν ἔρευνα ἤ στένευαν τὸ πεδίο της. Ἠταν ἀπαγορευμένο στοὺς ἀνθρώπους καὶ νὰ σκέπτωνται μερικὰ θέματα ἤ ἀναγκάζονταν νὰ ἔχουν γι’ αὐτὰ ὀρισμένες προδιαγραμμένες ἀπόψεις. .Ολόκληρες περιοχὲς τῆς ζωῆς τὶς ἀπέσυραν ἀπὸ τὴ συζήτηση ---μὲ πολλὲς ἐξαιρετικὲς συνέπειες, ἀλλὰ καὶ μὲ περιστολή τῆς σκοπιᾶς τῆς ἀλήθειας, μὲ περιορισμὸ τῶν πιθανοτήτων της ν ̓ ἀνακαλύψη τὸν ἑαυτό της καὶ νὰ τὸν κατακτήση. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ὅμως δὲν ὑπῆρχαν φραγμοὶ οὔτε περιοχὲς ἀποχωρισμένες, στὶς ὁποῖες δὲν θὰ μποροῦσε νὰ πατήση ̓ ἦταν παντοῦ ἐλεύθερος νὰ δράση καὶ νὰ σκεφτῆ νὰ βρῆ τὴν ἀλήθεια ἤ νὰ πέση σὲ πλάνη, νὰ κάμη τὸ σωστὸ ἤ ν ̓ ἁμαρτήση. Στὴν Ἑλλάδα οὔτε ἡ θρησκεία οὔτε ἡ πολιτικὴ ἦταν δυνάμεις ποὺ τὸν ἐμπόδιζαν νὰ βλέπη τὰ πράγματα ὅπως εἶναι. Δὲν φτάνομε, βέβαια, νὰ ὑποθέσωμε ὅτι ἡ ἐλεύθερη σκέψη στὴ θρησκεία δὲν προ- " Ὁ ἐκλιπὼν τὸ 1960 καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς ̓Οξφόρδης οἱτ ΚἰςσΠατά ΝΥ. 1 Ινὶρείοπε θεωρεῖται ὁ μεγαλύτερος κλασσικὸς φιλόλογος τοῦ 20ου αἰῶνος στὸν ἀγγλοσαξωνικὸ κόσμο. Τὸ ἄρθρο του αὐτό, ποὺ ἀποτελεῖ κεφάλαιο τοῦ βιβλίου του Τὸ ̓Ελληνικὸ Πνεῦμα καὶ ἡ σημασία του γιὰ μᾶς, μεταφράστηκε στὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὸν Β. Ν. Τατάκη. (1) οξηηδς, Τοροργαρἤϊα (Λγἰκίαπα. 'Ἡ παραπομπὴ εἶναι παρμένη ἀπὸ τὸν 1 6ςΚυγ, Ηἰςί. οἱ Κα: ἱοΠα[ἶσπι 1, 269 (ἔκδ. 1910). (2) Ἔως τὸ 1694 μ. Χ.