ΕΙ(ΠΑΕΡ ΥΝ. ΙΙΙ ΤΟΝΕ” Ἢ ἑλληνικὴ θρησκευτική καὶ πολιτικὴ παρρησία Τὴ ζωὴ μερικῶν ἐθνῶν τὴν προσδιορίζουν σὲ µεγάλη ἕκταση θεολογικὲς ἀπόψεις. Ὑπάρχουν τὰ ἔθνη αὐτὰ γιὰ νὰ ὑπηρετοῦν τὸ Θεό. Ορισμένες πράξεις, κάποτε ὁλό- κληρες πλευρές τῆς ζωῆς, ἀποκλείονται, γιατὶ φαίνονται ἀσυμβίβαστες πρὸς αὐτὸ τὸ σκοπό. Ὃ Θεὸς ποὺ λατρεύουν εἶναι ζηλότυπος Θεός. Στὸ Μωαμεθανὸ εἶναι ἀπαγορευμένο νὰ ζωγραφίζη ἤ νὰ σκαλίζη τὴν ἀνθρώπινη µορφή, γιατὶ ἡ γλυπτικὴ καὶ ἡ ζωγραφικὴ ὁδηγοῦν στὴν εἰδωλολατρεία. Ὁ ἜἙβραῖος ὁ- φείλει νὰ ἀπέχη μιὰ μέρα τὴν ἑβδομάδα ἀπὸ ἐργασία καὶ τέρψη, γιατὶ τὸ Σάββατο εἶναι ἱερό. Στὸ Χριστιανὸ τῶν Σκοτεινῶν Αἰώνων ἦταν ἀπαγορευμένο νὰ πιστεύη τὸν «γρα- ώδη μύθον» γιὰ τοὺς ᾽Αντίποδες: εἶχε στὰ χέρια του μιὰ «Χριστιανικὴ Τοπογραφία τοῦ σύμπαντος θεμελιωμένη ἐπάνω σὲ ἀπόψεις τῆς Θείας Γραφῆς, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία δὲν εἶναι νόµιµο γιὰ τὸ Χριστιανὸν ᾿ἀμφιβάλλη»(". Συναντοῦσε ἐμπόδια στὸ ἐμπόριο, ἐ- πειδὴ ὁ Μωσαϊκὸς Νόμος ἀπαγόρευε τὴν τοκογλυφία” καὶ τοὺς ὑστερώτερους ἀπογό- νους του (Ὁ τοὺς ἀπότρεπε ν᾿ ἀκολουθήσουν θεατρικὸ ἐπάγγελμα --ἡ αἰώνια ματαθική ποὺ βάραινε τὴ θέση τοῦ ἡθοποιοῦ. Τὴ ζωὴ ἄλλων ἐθνῶν τὴν προσδιορίζουν πολιτικὲς ἀπόψεις. Τὴν τέχνη καὶ τὴ λο- γοτεχνία τὶς βλέπουν ὕποπτα σὰν ἐπικίνδυνες γιὰ τὴν εὐδαιμονία τοῦ κράτους. ᾿Αθῶες κοινωνικὲς διασκεδάσεις ἀπαγορεύονται. Ἣ οἰκογενειακὴ ζωὴ παίρνει ἰδιόρρυθμο χρῶμα γιὰ πολιτικοὺς λόγους, ὁ σύζυγος ἀποκτᾶ ἰδιότυπη ὑπεροχή' ἡ σύζυγος µετα- τρέπεται σὲ μηχανή, ποὺ γεννᾶ παιδιὰ γιὰ τὸ καλὸ τοῦ κράτους. Τὸ κράτος ποὺ ὁ Πλάτων σχεδιαγράφησε στὴν Πολιτεία του εἶναι ἕνα ἀκρότατο παράδειγµα γι’ αὐτὴν τὴν ὑποδούλωση τοῦ ἀτόμου στὸ συμφέρον τῆς κοινότητας! ἀλλὰ ἡ ἱστορία τῆς Σπάρ- της καὶ τῆς Ρώμης καί, ἀλήθεια, τῶν πιὸ πολλῶν χωρῶν, εἶναι γεμάτη ἀπὸ τέτοια πα- ραδείγµατα. ᾿Απὸ τὶς ποικίλες µωρίες, τὶς ἁμαρτίες καὶ τὶς καταστρεπτικὲς ὑπερβο- λὲς στὶς ὁποῖες τόσο ρέπει ὁ ἄνθρωπος, τὶς περισσότερες φορὲς προφυλάσσεται στηρι- ζόμενος στὶς ἀρχὲς ὅτι καθῆκον του εἶναι νὰ φοβᾶται τὸν Θεὸ καὶ νὰ ὑπηρετῆ τὴ χώρα του. Ὁλόκληρες τάξεις πράξεων τοῦ ἀπαγορεύονται. Δὲν πρέπει νὰ κάμη τοῦτο, πρέ- πει νὰ κάμη ἐκεῖνο. Κολοβωμένος καὶ ἀκρωτηριασμένος, μ᾽ ἕνα χέρι ἤ μ᾽ ἕνα μάτι, μπαίνει στὴ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Τοῦτο ἀληθεύει γιὰ ὅλα σχεδὸν τὰ ἔθνη ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα. Μόνο ἐδῶ δὲν θυσιαζόταν ὁ ἄνθρωπος στὸ Θεὸ του ἤ στὴ χώρα του, ἀλ- λὰ τοῦ ἐπιτρεπόταν «νὰ βλέπη τὴ ζωὴ σταθερὰ καὶ νὰ τὴ βλέπη ὁλόκληρη». ᾿Αλλοῦ, λόγοι τοῦ κράτους ἤ λόγοι τῆς θρησκείας διέστρεφαν τὴν ἔρευνα ἤ στένευαν τὸ πεδίο της. Ἠταν ἀπαγορευμένο στοὺς ἀνθρώπους καὶ νὰ σκέπτωνται μερικὰ θέματα ἤ ἀ- ναγκάζονταν νὰ ἔχουν γι’ αὐτὰ ὀρισμένες προδιαγραμμένες ἀπόψεις. .Ολόκληρες πε- ριοχὲς τῆς ζωῆς τὶς ἀπέσυραν ἀπὸ τὴ συζήτηση ---μὲ πολλὲς ἐξαιρετικὲς συνέπειες, ἀλλὰ καὶ μὲ περιστολή τῆς σκοπιᾶς τῆς ἀλήθειας, μὲ περιορισμὸ τῶν πιθανοτήτων της ν᾿ ἀνακαλύψη τὸν ἑαυτό της καὶ νὰ τὸν κατακτήση. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ὅμως δὲν ὑ- πῆρχαν φραγμοὶ οὔτε περιοχὲς ἀποχωρισμένες, στὶς ὁποῖες δὲν θὰ μποροῦσε νὰ πατήση᾽ ἦταν παντοῦ ἐλεύθερος νὰ δράση καὶ νὰ σκεφτῆ νὰ βρῆ τὴν ἀλήθεια ἤ νὰ πέ- ση σὲ πλάνη, νὰ κάμη τὸ σωστὸ ἤ ν᾿ ἁμαρτήση. Στὴν Ἑλλάδα οὔτε ἡ θρησκεία οὔτε ἡ πολιτικὴ ἦταν δυνάμεις ποὺ τὸν ἐμπόδιζαν νὰ βλέπη τὰ πράγματα ὅπως εἶναι. Δὲν φτάνομε, βέβαια, νὰ ὑποθέσωμε ὅτι ἡ ἐλεύθερη σκέψη στὴ θρησκεία δὲν προ- " Ὁ ἐκλιπὼν τὸ 1960 καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τῆς ᾿Οξφόρδης οἱτ ΚἰςσΠατά ΝΥ. 1 Ινὶρείοπε θεωρεῖται ὁ μεγαλύτερος κλασσικὸς φιλόλογος τοῦ 20ου αἰῶνος στὸν ἀγγλοσαξωνικὸ κόσμο. Τὸ ἄρθρο του αὐτό, ποὺ ἀποτελεῖ κεφάλαιο τοῦ βιβλίου του Τὸ ᾿Ελληνικὸ Πνεῦμα καὶ ἡ σημασία του γιὰ μᾶς, μεταφράστηκε στὰ ἑλληνικὰ ἀπὸ τὸν Β. Ν. Τατάκη. (1) οξηηδς, Τοροργαρἤϊα (Λγἰκίαπα. 'Ἡ παραπομπὴ εἶναι παρμένη ἀπὸ τὸν 1 6ςΚυγ, Ηἰςί. οἱ Κα: ἱοΠα[ἶσπι 1, 269 (ἔκδ. 1910). (2) Ἔως τὸ 1694 μ. Χ.