ΟΙ ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ α. Θαλῆς ὁ Μιλήσιος ᾿᾽Απαλλαγμένος ὁ Θαλῆς κάθε ἀνεξέλεγκτής θελήσεως καὶ κάθε σκοποθεσίας, ποὺ ἐχτρέπουν τὸν ἄνθρωπο, μποροῦσε ν᾽ ἀπορῇ σὰν παιδὶ γιὰ τὰ τόσα θαυμάσια, ποὺ συμθαίνουν στὰ πέριξ μας. Τὰ τείχη ποὺ ἀνεπαισθήτως μᾶς ἔκλεισαν ἀπὸ τὸν κόσμο ἔξω, καθὼς λέγει ὁ ποιῇ τής, δὲν εἶχαν ἀκόμη ὑψωθῆ καὶ τὸ ἀντιλαμδανό- µενο ὑποκείμενο μποροῦσε νὰ διαλέγεται μὲ τὰ ἀντιληπτὰ ἀντικείμενα, συγκομί- ξοντας ἀκριδεῖς ἐ ἐμπειρίες. Μιὰ τέτοια ἐμπειρία τοῦ κατανοοῦντος Θαλῆ ἦταν κι ἡ ἀνακάλυψι ὅτι τὸ σύμπαν δὲν εἶναι ἄ-λογο καὶ ἄναρχο, ἀλλὰ λειτουργεῖ ὡς πο- λύπλοκος μη ανισμὸς μ’ αὐστηροὺς νόμους καὶ διαδικασίες. Οἱ θεοί, οἱ δαίμονες καὶ τὰ πνεύματα, ποὺ ἐνεργοῦν αὐθαίρετα κι ἀνάλογα μὲ τὶς διαθέσεις τῆς στιγ- μῆς, παρακινούμενοι ἀπὸ πάθη, θελήσεις καὶ σκοποθεσίες καὶ ποὺ χρειάζονται ἐξευμενισμούς, θυσίες καὶ ἐξορκισμούς, ἀποδάλλονται ἀπ’ τὴν περιγραφικὴ εἰκό- να τοῦ κόσμου, παραχωρώντας τὴν θέσι τους στὸν ἐπιστημονικὸ τρόπο θεωρήσε- ὡς τῶν ὄντων. Ἔχουν παρέλθει δυόμιση χιλιετίες καὶ ὁ στόχος τοῦ Θαλῆ οὐδόλως κατακτή- θηκε. Η δεισιδαιμονία κι οἱ δαιμονισμοί, ὁ φόδος Κυρίου κι οἱ προλήψεις δὲν χα- ρακτηρίξουν τοὺς καθυστερημένους μόνον λαοὺς ἀλλὰ καὶ μέγα πλῆθος ἐπιστη- μόνων καὶ φιλοσόφων, πολιτικῶν ἡγετῶν καὶ ἄλλων προσωπικοτήτων. ᾿Αρκεῖ νὰ θυμηθοῦμε τὸν δεισιδαίμονα ΑΥ. δεπορεπμαμογ, τὸν μυστικιστὴ Φο. Νίτσε, τὸν ὀρίποσα, τὸν [,οἆρε, τὸν ΚΙΙΚο κ.ἄ. «Θαλῆς νοῦν τοῦ κόσμου τὸν θεόν, τὸ δὲ πᾶν ἔμψυχον ἅμα καὶ δαιμόνων πλῆρες φησί». ᾿Απ’ τὸ κοσμοείδωλο τοῦ Θαλῆ ὁ θεὸς ἀπουσιάζει, δὲν ἓ ἔχει θέσι καὶ κανέ- να δὲν διαδραματίξει θόλο, γι) αὐτὸ καὶ «οὗτος δοκεῖ ἄθεος γεγονέναι». Ὅμως, ἂν ὁ θεὸς δὲν ἔ ἔχει παρουσίαν ἑνὸς κοσμικοῦ ὄντος, εἶναι γιατὶ ἡ ἴδια ἡ θεότητα εἶναι καὶ παρ-ουσία. Ο θεὸς τοῦ Θαλῆ, ὄντας νοῦς, δὲν δρίσκεται πουθενὰ στὸν χῶρο καὶ στὸ χρόνο, ἐπειδὴ ὁ θεὸς-νοῦς εἶναι ἡ πηγὴ τοῦ χώρου καὶ τοῦ χρόνου, τῶν ὁποί- ων ἡ ὕπαρξι δὲν κρίνεται ἀπαραίτη τη. “Ολόκληρος ὁ ὁ κόσμος κατὰ τὸν Θαλῆ παρὰ τὴν πολυμορφία: του διακρίνεται σὲ τρία-τέσσερα ἁπλᾶ στοιχεῖα, τῶν ὁποίων ἡ πρωταρχικὴ οὐσία εἶναι μία καὶ ἡ αὐτή. Ὅ Θαλῆς ἔφθασε στὴν δεύτερη προσπάθεια κατανοητότητος τοῦ κόσμου. καὶ «ἐκ τῶν κατ’ αἴσθησιν φαινομένων εἰς τοῦτο προήχθη: ὕδωρ ἔλεγεν τὴν ἀρχήν». 4έ- γοντας ὁ Θαλῆς «ὕδωρ τὴν ἀρχὴν εἶναι», ἀπεῖχε πολὺ ἀπ᾿ τὸ νὰ ἐννοῇ αὐτὸ ποὺ σήμερα ἐννοοῦμε: τὸ Η,Ο, δηλαδὴ τὴν χημικὴ ἕνωσι. Τὸ «ὕδωρ» τοῦ φιλοσόφου εἶχε τὴν ἔννοια τοῦ «ρευστοῦ» ὡς κοσμικοῦ στοιχείου, ποὺ παράγει, καὶ γονιμο- ποιεῖ, καὶ συντηρεῖ, καὶ τρέφει. Πρᾶγμα ποὺ παναπεῖ, ὅτι οἱ φυσικὲς καταστάσεις τῶν σωμάτων (στερεά, ὑγρά, ἀέρια) δὲν ἦσαν παρὰ δευτερεύοντα χαρακτηριστι- κά. Δὲν ἀποκλείεται, ὁ Θαλῆς νὰ μὴν ἦταν ἱκανοποιημένος μὲ τὴν ὀνομασία αὐτὴ τῆς πρώτης ἀρχῆς καὶ οὐσίας του, ὅμως θὰ ἦταν λάθος μας νὰ ζητοῦμε ἀπ᾿ τὸν φι- λόσοφο τὴν σύγχρονη ὁρολογία. Δὲν ξέρουμε, ἂν ὁ Θαλῆς ἔφθασε στὸ σημεῖο νὰ πιστεύῃ, ὅτι ἡ θεωρία του περὶ τοῦ νεροῦ ἔχει γενικὴν ἰσχύ, ἀπ᾿ τὴν παραδοσιακὴ σοφία, ποὺ ἤθελε, ὡς γνωστόν, τὴν Λητὼ τιμωρημένη ἀπ’ τὴν Ἥρα, νὰ μὴν μπορῇ νὰ γεννήσῃ σὲ κανένα ἀπολύ- τως γνωστὸ χῶρο-τόπο, ἀφοῦ ὅλη. ἢ γνωστὴ γῆ ἀνῆκε στὴν "Ηρα. ταν ὅμως κι ἡ νῆσος Δῆλος, ποὺ ἔπλεε περιπλανώμενη καὶ κανεὶς δὲν κατεῖχε τοὺς τίτλους κυ- οιότη τός της. Αὐτὴ προσφέρθηκε στὴν “Λητώ, κι ἐκεῖ γεννή Ίθηκαν οἱ ἱ δίδυμοι ᾿Απόλ- λων καὶ "Αρτεμις, ποὺ γιὰ ἀνάμνησι τῶν γενεθλίων τους κατέστησαν ἀκίνητο τὸ