ΑΙΟΝΥΣΗΣ ΜΙΤΑΚΗΣ Συζητώντας τὴν ἑλληνικότητα Πάνω σ ̓ ἕνα ξανάσασμά μου, σὰν εἶδα πρὶν τρεῖς μῆνες περίπου στὸ φῶς τὰ τρία φετεινά μου βιβλία, ἄρχισε νὰ κλωθογυρίζει στὴ σκέψη μου ἁδιάπλαστο μ ̓ ἄλλα καὶ τὸ θέμα: «ἑλληνικότητα», συμπτωματικὰ κάπως ἔτσι ποὺ τᾶρχισε. στὸ τεῦχος Σεπτέμβρη καὶ τὄθεσε σοβαρότερα τὸν Ὁκτώβρη 83 ὑπόψη στοὺς ἀναγνῶστες του ὁ «Δαυλός» γιὰ συζήτηση. Τὴ συζήτηση ἄνοιξε ὁ «Μετέωρος» εὔστοχα (σ. 961), ὅτι «εἶναι ἐξαιρετικὰ δύσκολο νὰ ὁριστεῖ ἡ ἑλληνικότητα... γιατὶ ἡ ἕννοια ἔχει τόσο ἱστορικὸ εὖρος, τόση χρονικὴ ἕκταση, ὥστε νὰ παρουσιάζει πολλὲς ὅΨεις καὶ ἀποχρώσεις στὶς διάφορες ἐποχές..». Κι ὀρθὰ ξεχωρίζει «τὸ ζεῦγμα Ἐλευθερία --- ̓Αλήθεια» ὡς κορυφαῖες ἔννοιές της κι ἀξίες της (σ. 692), ἄν κι εὔλογα θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ἐκφράσει ἐπιφυλάξεις γιὰ κάποια ἄλλα σημεῖα. Λ.χ. ν ̓ ἀμφισβητήσει βάσιμα σὰν ἑλληνικὴ ἀνακάλυψη τὴν «ἐπιστημονικὴ τεχνολογία», γιατὶ θἄπρεπε πρῶτα ν ̓ ἀποδειχτεῖ ὡς ἐμπειρικὴ ἡ προγενέστερη τεχνολογία τῶν πυραμίδων. Συμφωνῶ καὶ στὸ ὅτι ἡ καθάρια ἕλληνικότητα εἶναι κανονικὰ ἀσυμβίβαστη μὲ τὸ δόγμα, ἀκόμα καὶ στοὺς χώρους τῆς θρησκευτικῆς πίστης. Παραδειγματικὰ τὸ ἑβραϊκὸ «ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου» θᾶταν ἁδιανόητο ἤ «μωρία» γιὰ διανοούμενο ̓"Ελληνα, ὅπως παρατήρησε καὶ ὁ ̓Απόστολος Παῦλος: «Ἰουδαῖοι σημεῖα αἰτοῦσι καὶ Ἔλληνες σοφίαν ζητοῦσιν» (Κορ., Α1,22). Ἔτσι ἐξηγιέται, ποὺ τὸ καθαυτό ἑλληνικὸ στοιχεῖο ἀπόστεργε τὸ χριστιανικὸ δόγμα τοῦ Τερτυλλιανοῦ «πίστευε καὶ μὴ ἐρεύνα» κι ἔκλινε στὸ ὠριγένειο φέγγος «πίστευε καὶ ἐρεύνα». ̓Αντίστροφα, ταιριστὰ στὸν Ἕλληνα ἔρχονται τ ̓ ἀρχαῖα «ἀρχὴ σοφίας ὀνομάτων ἐπίσκεψις» καὶ «ἀρχὴ λέξεως τὸ ἑλληνίζειν» (Αριστ., Ρητορ., 1407α, 20) ποὺ πᾶ νὰ ποῦν πὼς πρέπει νὰ προτάσσεται ἐξηγητικὰ στὸ θέμα γλωσσικὴ ἑξέταση καὶ νὰ δίνεται ἔστω καὶ λειψὰ ὀνομαστικὸς ὁρισμός, ἀφοῦ «ἐξ ἀρχῆς τὰ πράγματα φυόμε- να βλέψειεν.. κάλλιστ ̓ ἂν οὕτω θεωρήσειεν» ( ̓Αριστ., Πολ., 1252α, 24), δηλαδή: “Ὅποιος παρατηρήσει στὴ γένεσή τους τὰ πράγματα, θὰ καταφέρει νὰ τὰ θεωρήσει καλύτερα. Καί, θὰ προσθέταμε, πὼς ἔτσι, σ ̓ εὐεπίφορα γι’ ἀνοίγματα θέματα σὰν τὸ προκείμενο, θὰ ἀποφεύγονταν πιθανῶς διαλογικὲς πελαγοδρομίες, ποὺ θὰ περίπλεκαν ἴσως τὸν ἀναγνώστη, ἀντὶ νὰ τὸν διευκολύνουν μεθοδικά, γιὰ νὰ βγάλει μόνος του σωστὰ συμπεράσματα. Τὰ διάφορα λεξικὰ μᾶς μαθαίνουν πὼς ἑλληνικότητα εἶναι «τὸ γνώρισμα, ἡ ἰδιότητα τοῦ Ἕλληνα ἢ τοῦ ἑλληνικοῦ». Σ ̓ αὐτὰ διακρίνομε δύο σημασίες, μιὰ στενότερη, π ̓ ἀφορᾶ τὰ γνωρίσματα τῶν Ἑλλήνων, καὶ μιὰ εὐρύτερη, ποὺ τὸ διαζευτικό «ἤ τοῦ ἑλληνικοῦ» προσδίνει στὴ λέξη δυσπροδιόριστο χωρόχρονο καὶ εἰδολογικὸ ἐννοιολογικὸ πλάτος, ὥστε τελικὰ αὐτὴ ν ̓ ἀποβαίνει ταυτόσημη μὲ τὴν ἀδόκιμη «ἑλληνοσύνη» καὶ τὴν πιὸ δόκιμη «Ἑλληνισμός». Ὁπότε στὸ ἐρώτημα, «τὶ εἶναι ἑλληνικότητα;», θὰ μπορούσαμε περιληπτικὰ ν ̓ ἁπαντήσουμε: Σύνολο χαρακτηριστικῶν γνωρισμάτων καὶ πολιτισμικῶν στοιχείων, ὅπως αὖτὰ διαμορφώθηκαν ἀπὸ τὸν τρόπο ζωῆς τῶν Ἑλλήννων καθόλη τήν ἱστορικὴ πορεία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους». . ̓Ατελὴς ὁ ὁρισμὸς δὲν ἱκανοποιεῖ οὔτε τὸν κατασκευαστή του, ἀλλ ̓ εἶναι φρονῶ ἱκανὸς ν ̓ ἀποτελέσει ἀφετηρία ἐποικοδομητικῆς διαλογικῆς συζήτησης. Πρῶτα γιατ ̓ ἔχει τὸ προτέρημα ν ̓ ἀφορᾶ τὸν Ἕλληνισμὸ σ ̓ ὁλότητα, σ ̓ ἑνιαῖο σύνολο, ἀκόμα κι ὅταν γιὰ ἱστορικοὺς καὶ μεθοδολογικοὺς λόγους τὸν θεωροῦμε καὶ μερικότερα στὶς διάφορες διαχρονικὲς καὶ πραγματολογικὲς διακυμάνσεις του. Παραδειγματικὰ ἡ προσωκρατικὴ «ἑλληνικότητα» τοῦ Νίτσε, ὁ ἑλληνιστικὸς «Ἑλληνισμὸς» τοῦ Ντρόυζεν καὶ ἡ στερνότερη πολυσυζητημένη καὶ παρανοημένη «Ρωμιοσύνη», ἐντάσσονται στὸν καθόλου Ἑλληνισμὸ ἀλληλένδετα