ΑΙΟΝΥΣΗΣ ΜΙΤΑΚΗΣ Συζητώντας τὴν ἑλληνικότητα Πάνω σ᾽ ἕνα ξανάσασµά µου, σὰν εἶδα πρὶν τρεῖς μῆνες περίπου στὸ φῶς τὰ τρία φετεινά µου βιβλία, ἄρχισε νὰ κλωθογυρί- ζει στὴ σκέψη µου ἁδιάπλαστο μ᾽ ἄλλα καὶ τὸ θέμα: «ἑλληνικότητα», συμπτωματικὰ κάπως ἔτσι ποὺ τᾶρχισε. στὸ τεῦχος Σε- πτέµβρη καὶ τὄθεσε σοβαρότερα τὸν Ὁ- κτώβρη 83 ὑπόψη στοὺς ἀναγνῶστες του ὁ «Δαυλός» γιὰ συζήτηση. Τὴ συζήτηση ἄνοιξε ὁ «Μετέωρος» εὔ- στοχα (σ. 961), ὅτι «εἶναι ἐξαιρετικὰ δύσκο- λο νὰ ὁριστεῖ ἡ ἑλληνικότητα... γιατὶ ἡ ἕν- νοια ἔχει τόσο ἱστορικὸ εὖρος, τόση χρονι- κὴ ἕκταση, ὥστε νὰ παρουσιάζει πολλὲς ὅ- Ψεις καὶ ἀποχρώσεις στὶς διάφορες ἐποχές..». Κι ὀρθὰ ξεχωρίζει «τὸ ζεῦγμα Ἐ- λευθερία --- ᾿Αλήθεια» ὡς κορυφαῖες ἔν- νοιές της κι ἀξίες της (σ. 692), ἄν κι εὔλογα θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ ἐκφράσει ἐπιφυλά- ξεις γιὰ κάποια ἄλλα σημεῖα. Λ.χ. ν᾿ ἀμφι- σβητήσει βάσιμα σὰν ἑλληνικὴ ἀνακάλυψη τὴν «ἐπιστημονικὴ τεχνολογία», γιατὶ θἄ- πρεπε πρῶτα ν᾿ ἀποδειχτεῖ ὡς ἐμπειρικὴ ἡ προγενέστερη τεχνολογία τῶν πυραμίδων. Συμφωνῶ καὶ στὸ ὅτι ἡ καθάρια ἕλληνι- κότητα εἶναι κανονικὰ ἀσυμβίβαστη μὲ τὸ δόγμα, ἀκόμα καὶ στοὺς χώρους τῆς θρη- σκευτικῆς πίστης. Παραδειγματικὰ τὸ ἑ- βραϊκὸ «ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου» θᾶταν ἁδιανόητο ἤ «μωρία» γιὰ διανοούµενο ᾿"Ελ- ληνα, ὅπως παρατήρησε καὶ ὁ ᾿Απόστολος Παῦλος: «Ἰουδαῖοι σημεῖα αἰτοῦσι καὶ Ἔλ- ληνες σοφίαν ζητοῦσιν» (Κορ., Α1,22). Ἔ- τσι ἐξηγιέται, ποὺ τὸ καθαυτό ἑλληνικὸ στοιχεῖο ἀπόστεργε τὸ χριστιανικὸ δόγμα τοῦ Τερτυλλιανοῦ «πίστευε καὶ μὴ ἐρεύνα» κι ἔκλινε στὸ ὠριγένειο φέγγος «πίστευε καὶ ἐρεύνα». ᾿Αντίστροφα, ταιριστὰ στὸν Ἕλληνα ἔρ- χονται τ᾿ ἀρχαῖα «ἀρχὴ σοφίας ὀνομάτων ἐπίσκεψις» καὶ «ἀρχὴ λέξεως τὸ ἑλληνί- ζειν» (Αριστ., Ρητορ., 1407α, 20) ποὺ πᾶ νὰ ποῦν πὼς πρέπει νὰ προτάσσεται ἐξη- γητικὰ στὸ θέµα γλωσσικὴ ἑξέταση καὶ νὰ δίνεται ἔστω καὶ λειψὰ ὀνομαστικὸς ὁρι- σµός, ἀφοῦ «ἐξ ἀρχῆς τὰ πράγματα φυόµε- να βλέψειεν.. κάλλιστ᾽ ἂν οὕτω θεωρή- σειεν» (᾿Αριστ., Πολ., 1252α, 24), δηλαδή: “Ὅποιος παρατηρήσει στὴ γένεσή τους τὰ πράγματα, θὰ καταφέρει νὰ τὰ θεωρήσει καλύτερα. Καί, θὰ προσθέταμε, πὼς ἔτσι, σ᾽ εὐεπίφορα γι’ ἀνοίγματα θέματα σὰν τὸ προκείμενο, θὰ ἀποφεύγονταν πιθανῶς διαλογικὲς πελαγοδρομίες, ποὺ θὰ περί- πλεκαν ἴσως τὸν ἀναγνώστη, ἀντὶ νὰ τὸν διευκολύνουν μεθοδικά, γιὰ νὰ βγάλει μό- νος του σωστὰ συμπεράσματα. Τὰ διάφορα λεξικὰ μᾶς μαθαίνουν πὼς ἑλληνικότητα εἶναι «τὸ γνώρισμα, ἡ ἰδιότη- τα τοῦ Ἕλληνα ἢ τοῦ ἑλληνικοῦ». Σ᾽ αὐτὰ διακρίνομε δύο σημασίες, μιὰ στενότερη, π᾿ ἀφορᾶ τὰ γνωρίσματα τῶν Ἑλλήνων, καὶ μιὰ εὐρύτερη, ποὺ τὸ διαζευτικό «ἤ τοῦ ἑλληνικοῦ» προσδίνει στὴ λέξη δυσπροδιό- ριστο χωρόχρονο καὶ εἰδολογικὸ ἐννοιολο- γικὸ πλάτος, ὥστε τελικὰ αὐτὴ ν᾿ ἀποβαί- νει ταυτόσημη μὲ τὴν ἀδόκιμη «ἑλληνοσύ- νη» καὶ τὴν πιὸ δόκιµη «Ἑλληνισμός». Ὁ- πότε στὸ ἐρώτημα, «τὶ εἶναι ἑλ- ληνικότητα;», θὰ μπορούσαμε περιλη- πτικὰ ν᾿ ἁπαντήσουμε: Σύνολο χαρα- κτηριστικῶν γνωρισμάτων καὶ πο- λιτισμικῶν στοιχείων, ὅπως αὖ- τὰ διαμορφώθηκαν ἀπὸ τὸν τρό- πο ζωῆς τῶν Ἑλλήννων καθόλη τήν ἱστορικὴ πορεία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους». . ᾿Ατελὴς ὁ ὁρισμὸς δὲν ἱκανοποιεῖ οὔτε τὸν κατασκευαστή του, ἀλλ᾽ εἶναι φρονῶ ἱ- κανὸς ν᾿ ἀποτελέσει ἀφετηρία ἐποικοδομη- τικῆς διαλογικῆς συζήτησης. Πρῶτα γιατ᾽ ἔχει τὸ προτέρημα ν᾿ ἀφορᾶ τὸν Ἕλληνι- σμὸ σ᾽ ὁλότητα, σ᾽ ἑνιαῖο σύνολο, ἀκόμα κι ὅταν γιὰ ἱστορικοὺς καὶ μεθοδολογικοὺς λόγους τὸν θεωροῦμε καὶ μερικότερα στὶς διάφορες διαχρονικὲς καὶ πραγματολογι- κὲς διακυμάνσεις του. Παραδειγματικὰ ἡ προσωκρατικὴ «ἑλληνικότητα» τοῦ Νίτσε, ὁ ἑλληνιστικὸς «Ἑλληνισμὸς» τοῦ Ντρόυ- ζεν καὶ ἡ στερνότερη πολυσυζητηµένη καὶ παρανοηµένη «Ρωμιοσύνη», ἐντάσσονται στὸν καθόλου Ἑλληνισμὸ ἀλληλένδετα