ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΟΣΜΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ’ 6. ᾿Αναξίμανδρος Τὸ ἑλληνικὸ κοσμοείδωλο -- τὸ ἀρχέτυπο τῆς συγχρόνου ἀντιλήψεως γιὰ τὸν θεὸ καὶ τὸ σύμπαν, ποὺ ἐννοοῦνται ὡς ἕνας κόσμος, μέσα στὰ πλαίσια τοῦ ὁποίου ὅρί- σκονται ἁρμοσμένα, εὔτακτα καὶ ἀποτελεσματικὰ τὰ πάντα ἔτσι, ὥστε, χωρὶς νὰ χά- νουν τὴν ἀτομικότητα καὶ ἰδιαιτερότητά τους, νὰ συνθέτουν ἕνα συνεχὲς ὅλον, ποὺ λει- τουργεῖ μὲ νόμους καὶ διαδικασίες -- ἀποτελεῖ κατὰ γενικὴ παραδοχὴ κληρονομιὰ «τῶν πρὸ τῆς νῦν γενέσεως Ελλήνων». "Ο᾽ Αναξίμανδρος ὡστόσο εἶναι ὁ πρῶτος, ποὺ μᾶς μεταφέρει γραπτῶς καὶ μὲ ἐπιστημονικὸ τρόπο τὶς φιλοσοφικὲς ἀντιλήψεις τῶν πα- νάρχαιων "Ἑλλήνων. Στὸ σύγγραμμά του ἢ μᾶλλον στὰ ἀποσπάσματα, ποὺ διεσώθη - σαν ἐκ τοῦ ἔργου του, συναντᾷ κανεὶς τοὺς ἐπιστημονικοὺς ὅρους «ἄπειρον», «γένε- σις» καὶ «φθορά», «ἀπόκρισις» καὶ «κίνησις», «κύκλοι», «σφαῖρες» καὶ «δακτύλιοι», «κόσμος»... Ἢ λέξις «κόσμος» συναντᾶται θέδαια καὶ στὸν "Όμηρο, καὶ στὸν Σόλωνα, καὶ στὸν Ησίοδο ὡς ἰδέα, ὅπως καὶ σ᾽ ὅλους πλέον τοὺς μεταγενέστερους κλασσικούς. Σύμ- φωνα μὲ τὸν “Όμηρο ἡ "Ηρα «πάντα περὶ χθοὶ θήκατο κόσμον» [{εἶχε δάλει ὅλα τὰ στολίδια γύρω στὸ κορμί της) Ξ 187], οἱ ᾿Ατρεῖδες ἦσαν «κοσμήτορες λαῶν» καὶ οἱ «πρασιαὶ» τοῦ Αλκίνοου «κοσμη ταί»: κατὰ τὸν Ησίοδο ὁ Ζεὺς «εὖ ἕκαστα ἀθανάτοις διέταξεν ὁμῶς καὶ ἐπέφραδε τιμὰς» [(μοίρασε τὰ μερίδια μὲ τὴν ἁρμόζουσα τάξι καὶ καθώρισε τὰ προνόμια τῶν θεῶν) Θεογ. 73} Ο “Ηρόδοτος λέγει, πὼς οἱ Πελασγοὶ τοὺς θεοὺς τοὺς εἰπαν ἔτσι, «ὅτι κόσμῳ θέντες τὰ πάντα πρήγματα... » (Β 52) καὶ ὁ ᾿Ορφεὺς «φησίν, καταπαύσατε κόσμον ἀοιδῆς» (νους Ι, Β1). ο ᾿Αναξίμανδρος δὲν ἀπομακρ ύνεται ἀπ᾿ τὸ πνεῦμα τῶν προγενεστέρων του καὶ χρησιμοποιεῖ τὴν λέξι μὲ τὴν ἔννοια, ποὺ τῆς ἔδιναν µέχρι τότε: λέγει λοιπόν: «Εξ ἧς (φύσεως ἀπείρου ἢ ἀρχῆς) ἅπαντας γίγνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τοὺς κόσμο υς» (Σιμπλίπιος) ἢ «ἐξ ἧς (φύσεως ἢ ἀρχῆς) γίγνεσθαι τοὺς οὐρανοὺς καὶ τὸν ἐν αὐτοῖς κόσμον... »( Ιππόλυτος). Ἢ λέξις «κόσμος» -χωρὶς νὰ στερῆται τὴν παραδοσιακὴ σημασία της, τοῦ κοσμήματος, τῆς διακοσμήσεως χαὶ τῆς εὐταξίας- ἐμπλουτίξεται καὶ μὲ τὴν ἔννοια τῆς συμπαντικῆς τάξεως, ποὺ συνέχει γῆ καὶ οὐρανούς, θεοὺς καὶ ἀνθρώπους: πέραν αὐτῶν ὁ ἀναξι- μάνδρειος κόσμος διανθίζεται μ᾽ ὅλες τὶς ἀρετές, τὰ κοινωνικο-πολιτικὰ ἰδεώδη καὶ τὶς αἰσθητικὲς ἀξίες τῶν ἀρχαϊκῶν ᾿ Ελλήνων. Αὐτὰ τοὐλάχιστον συγκομίζει κανεὶς διαθάζοντας τὰ «περὶ γεωμετρικῆς ἰσότητος» τοῦ Πλάτωνος, τὴν ὁποία ἀποδίδει στοὺς θεοὺς καὶ σ᾽ ὅσους ἐκ τῶν ἀνθρώπων κατεῖχαν τὴν γεωμετρία. Μὲ τὸ δεδομένο ὅτι οἱ θεοὶ ἢ δημιουργοὶ τοῦ Πλάτωνος εἰναι οἱ σοφοί, ἕνας ἐκ τῶν ὁποίων λογίζεται καὶ ὁ Θαλῆς, ὁ Αναξίμανδρος ὡς μαθητής του συμπεριλαμύάνεται σίγουρα μεταξὺ τῶν γε- ωμετρικῶν δημιουργῶν τοῦ κόσμοι (πρῦλ. «Γοργίας». 1, ΧΙ, 907 κ.έ.). Ἢ διδασκαλία τοῦ Θαλῆ περὶ τῆς ἀρχῆς, ποὺ ὡς τοιαύτην ὑπελάμόανε τὸ ὕδωρ (Ξ τὸ οευστὸ στοιχεῖο), δὲν ἱκανοποιοῦσε τὸν ᾽Αναξίμανδρο, ὁ ὁποῖος «ἀρχήν τε καὶ στοιχεῖον εἴρηκε τῶν ὄντων τὸ ἄπειρον' πρῶτος τοῦτο τοὔνομα κομίσας τῆς ἀρχῆς» (Σι- μπλύκιος)" καὶ «τὸ ἄπειρον φάναι τὴν πᾶσαν αἰτίαν ἔχειν τῆς τοῦ πα ντὸς γενέσεώς τε καὶ φθορᾶς» (Πλούταρχος). Τὶς ἴδιες πληροφορίες μᾶς παρέχει κι ὁ Α Οιστοτέλης, χατὰ τὸν ὁποῖον «ἀρχὴ ντῶν ὄντων τὸ ἄπειρον εἶναι φησίν», ὅπως χι ὁ Διογένης Λα- ἕρτιος, κατὰ τὸν ὁποῖο «οὗτος ἔφασκεν ἀρχήν τε καὶ στοιχεῖον τὸ ἄπειρον». ο Α ναξίμανδρος σημειώνει ἁλματώδη πρόοδο στὴν διατύπωσι τῆς ἀρχῆς, ἡ ὁποίᾳ μήτε ὕδωρ μήτε ἄλλο τι τῶν καλουμένων εἶναι στοιχείων, ἀλλ᾽ ἑτέραν τινὰ φύσιν ἄπειρον» (Σμιπλίκιος ς). ο ᾿Αριστοτέλης χαιρετίζει τὴν πρόοδο αὐτὴ λέγοντας, ὅτι ὁ ἾἌΑ ναξίμανδρος «παρετήρησε τὴν ἀλλ ἡλομετατροπὴ τῶν τεσσάρων στοιχείων (γῆ, ὕδωρ, ἀήρ, πῦρ) καὶ γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ δὲν κατέστησε κάποιο ἐξ αὐτῶν ὡς ἀρχὴν ἀλλὰ