ΠΑΝ.Λ.ΚΟΥΒΑΛΑΚΗΣ Πρὸ τοῦ 1922 ὁ Ἐλ. Βενιζέλος εἰχε ἀρχίσει τήν ἐκρίζωση τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ Ι.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Παλαιότερα («Δαυλός», τ. 157, Ἰανουάριος 1995: «Μὲ ἑλληνική, ὄχι τουρκική πρωτοδουλία, ξερριζώθηκε ὁ Μικρασιατικὸς Ελληνισμός») εἴχαμε ἀναφερθῆ ἐκτενῶς στὴν Συνθήκη τῆς Λωζάννης (1923) καὶ στὴν εἰδική της ρήτρα, ποὺ ὑπαγόρευε «ὑποχρεωτικὴ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν» μεταξὺ Ἑλληνικοῦ καὶ Τουρχικοῦ κράτους. Ὅπως ἀποδείξαμε τότε, ἀρχιτέκτων καὶ πρωτεργάτης αὐτῆς τῆς ἀπάνθρωπης ρήτρας καὶ τοῦ συνακόλουθου ἐξανδραποδισμοῦ ἑνὸς μεγάλου μέρους τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἦταν ὁ Ἐλευθέριος Βενιζέλος' καὶ τὸ σημαντικώτερο: ἡ «ἀνταλλαγὴ» δὲν ἀπετέλεσε σὲ καμμία περίπτωση ἀναπόφευκτη συνέπεια ἢ τετελεσμένη κατάσταση τῆς Μικρασιατικῆς ἧττας. Μὲ τὴν παροῦσα μελέτη ἐπανερχόμαστε σ ̓ αὐτὸ τὸ καίριας σημασίας ζήτημα τῆς νεώτερης ἱστορίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπισημαίνοντας δύο νέα ἱστορικὰ στοιχεῖα, ποὺ μὲ τὴν δαρύτητά τους δοηθοῦν στὴν ὁλικὴ σύνθεση τῆς εἰκόνας του. ΙΙ. Ο ΞΕΡΡΙΖΩΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΚΑΥΚΑΣΟΥ ΤΟ 1919 Ἐλάχιστοι σή μερα γνωρίζουν, ὅτι ἡ ἐκρίξωση τῶν Ἑλλήνων τῶν θορείων ὁἀκτῶν τῆς Μιχρᾶς ̓Ασίας καὶ τοῦ Καυκάσου ἄρχισε ἀπὸ τὸ 1919 μὲ ἀπόφαση τοῦ τότε πρωθυπουργοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Μὲ τὸ πρόσχημα τῆς ἐχθρότητος τῶν Ρώσων μπολσεθίκων καὶ τῶν Κούρδων ἔναντι τῶν ἑλληνικῶν πληθυσμῶν τοῦ Καυκάσου μετεφέρθησαν στὴν Ἑλλάδα (19191920) ἑκατὸν πενῆντα περίπου χιλιάδες ψυχές. Αὐτὴ ἡ ἀποστολὴ ἐξετελέσθη μὲ ἔπικεφαλῆς (κατὰ περίεργο ὁμολογουμένως τρόπο) τὸν γνωστὸ λογοτέχνη Νίκο Καζαντζάκη. ὋὉ Καζαντζάκης, ἐνῷ θρισκόταν στὴν Ἰταλία, ἔλαθε τηλεγράφημα ἀπὸ τὸν ὑπουργὸ Κοινωνικῆς Πρόνοιας (Περιθάλψεως) κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βενιζέλου, μὲ τὸ ὁποῖο τοῦ ζητοῦσε νὰ ἀναλάδῃ Γενικὸς Διευθυντὴῆς τοῦ ὑπουργείου, μὲ εἰδικὴ ἀποστολὴ νὰ μεταδῇ στὸν Καύκασο καὶ νὰ ὀργανώσῃ τὴν μεταφορὰ τῶν Ἑλλήνων τῆς Γεωργίας καὶ τῆς εὐρύτερης περιοχῆς (Μπατούμ, Σοχούμ, Τιφλίδα, Κάρς). Ἐντύπωση πάντως προκαλεῖ τὸ γεγονός, ὅτι ὁ Βενιζέλος διάλεξε γιὰ τὴν ἀποστολὴ αὐτοῦ τοῦ ξερριζωμοῦ τὸν Καζαντζάκη. Οἱ σχέσεις τους δέδαια ἦταν πολὺ στενὲς ἤδη ἀπ ̓ τὸν Βαλκανικὸ πόλεμο. ὅταν ὁ Καζαντζάκης, ὅπως γράφεται, κατετάγη ἐθελοντής, τάχιστα ὅμως θρέθηκε στὸ εἰδικὸ (ἰδιαίτερο) γραφεῖο τοῦ πρωθυπουργοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Στὸ ἔργο του « ̓Αναφορὰ στὸν Γκρέκο» ( ΚΕΦ. ΚΖ, «Καύκασος») ὁ Καξαντζάκης ὁ ἀναφέρεται ἐκτενῶς στὴν ἀποστολή του αὐτή, καὶ εἶναι χαράκτη ριστικὸς ὁ τρόπος, ποὺ περιγράφει τοὺς μεταφερόμενους Ἕλληνες: «Τὸ δαπόρι ήταν γεμᾶτο ψυχὲς ποὺ ξερριζώθηκαν ἀπὸ τὰ χώματά τους καὶ πήγαινα νὰ τὶς μεταφυτέψω στὴν Ελλάδα»... Μακρυὰ ἀπ ̓ τὴν Ἑλληνικότητα ἡ παθολογικὴ θεοκρατικότητά του τοῦ ἐπέτρεπε νὰ θεωρῇ τὸν ἑαυτό του (καὶ ἀσφαλῶς τοὺς ὁμοίους του) ὡς «μεταφυτευτή» ψυχῶν. Ὡστόσο διεχπεραίωσε στὸ ἔπακρο τὴν ἀποστολή του καί, ὅπως ὁ ἴδιος ὁμολογεῖ, ἐκρίζωσε ἑκατὸν πενῆντα χιλιάδες ψυχές. Ἢ ἐκρίζωση αὐτὴ δὲν ἦταν τυπικὰ ὑποχρεωτική, γι ̓ αὐτὸ τὸ ἐπιτελεῖο τοῦ Καζαντζάκη ἔδιδε δελεαστικὲς ὑποσχέσεις γιὰ τὴν ἐγκατάσταση στὴν Ἑλλάδα. Παρ ̓ ὅλα αὐτὰ πλεῖστοι ἐκ τῶν Ἑλλήνων τοῦ Καυκάσου ἀρνή θηκαν νὰ ἐγκαταλείψουν τὶς πανάρχαιες ἑστίες τους, ̓ ̓Αξίζει ἐδῶ νὰ μεταφέρουμε ἀπ’ τὴν « ̓Αναφορὰ στὸν Γκρέκο» (σελ. 516) τὸν διάλογο τοῦ Καζαντζάκη μὲ ἕναν Πόντιο γέροντα, ἕναν ἀπ ̓ τοὺς