ΠΑΝ.Λ.ΚΟΥΒΑΛΑΚΗΣ Πρὸ τοῦ 1922 ὁ Ἐλ. Βενιζέλος εἰχε ἀρχίσει τήν ἐκρίζωση τοῦ Μικρασιατικοῦ Ἑλληνισμοῦ Ι.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Παλαιότερα («Δαυλός», τ. 157, Ἰανουάριος 1995: «Μὲ ἑλληνική, ὄχι τουρκική πρωτο- δουλία, ξερριζώθηκε ὁ Μικρασιατικὸς Ελληνισμός») εἴχαμε ἀναφερθῆ ἐκτενῶς στὴν Συν- θήκη τῆς Λωζάννης (1923) καὶ στὴν εἰδική της ρήτρα, ποὺ ὑπαγόρευε «ὑποχρεωτικὴ ἀνταλλαγὴ τῶν πληθυσμῶν» μεταξὺ Ἑλληνικοῦ καὶ Τουρχικοῦ κράτους. Ὅπως ἀποδεί- ξαμε τότε, ἀρχιτέκτων καὶ πρωτεργάτης αὐτῆς τῆς ἀπάνθρωπης ρήτρας καὶ τοῦ συνακό- λουθου ἐξανδραποδισμοῦ ἑνὸς μεγάλου μέρους τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἦταν ὁ Ἐλευθέριος Βε- νιζέλος' καὶ τὸ σημαντικώτερο: ἡ «ἀνταλλαγὴ» δὲν ἀπετέλεσε σὲ καμμία περίπτωση ἀνα- πόφευκτη συνέπεια ἢ τετελεσμένη κατάσταση τῆς Μικρασιατικῆς ἧττας. Μὲ τὴν παροῦσα μελέτη ἐπανερχόμαστε σ᾽ αὐτὸ τὸ καίριας σημασίας ζήτημα τῆς νεώτερης ἱστορίας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἐπισημαίνοντας δύο νέα ἱστορικὰ στοιχεῖα, ποὺ μὲ τὴν δαρύτητά τους δοη- θοῦν στὴν ὁλικὴ σύνθεση τῆς εἰκόνας του. ΙΙ. Ο ΞΕΡΡΙΖΩΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΚΑΥΚΑΣΟΥ ΤΟ 1919 Ἐλάχιστοι σή µερα γνωρίζουν, ὅτι ἡ ἐκρίξωση τῶν Ἑλλήνων τῶν θορείων ὁ ἀκτῶν τῆς Μι- χρᾶς ᾿Ασίας καὶ τοῦ Καυκάσου ἄρχισε ἀπὸ τὸ 1919 μὲ ἀπόφαση τοῦ τότε πρωθυπουργοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Μὲ τὸ πρόσχημα τῆς ἐχθρότητος τῶν Ρώσων μπολσεθίκων καὶ τῶν Κούρ- δων ἔναντι τῶν ἑλληνικῶν πληθυσμῶν τοῦ Καυκάσου µετεφέρθησαν στὴν Ἑλλάδα (1919- 1920) ἑκατὸν πενῆντα περίπου χιλιάδες ψυχές. Αὐτὴ ἡ ἀποστολὴ ἐξετελέσθη μὲ ἔπικε- φαλῆς (κατὰ περίεργο ὁμολογουμένως τρόπο) τὸν γνωστὸ λογοτέχνη Νίκο Καζαντζάκη. ὋὉ Καζαντζάκης, ἐνῷ θρισκόταν στὴν Ἰταλία, ἔλαθε τηλεγράφημα ἀπὸ τὸν ὑπουργὸ Κοι- νωνικῆς Πρόνοιας (Περιθάλψεως) κατ’ ἐντολὴν τοῦ Βενιζέλου, μὲ τὸ ὁποῖο τοῦ ζητοῦσε νὰ ἀναλάδῃ Γενικὸς Διευθυντὴῆς τοῦ ὑπουργείου, μὲ εἰδικὴ ἀποστολὴ νὰ μεταδῇ στὸν Καύκασο καὶ νὰ ὀργανώσῃ τὴν μεταφορὰ τῶν Ἑλλήνων τῆς Γεωργίας καὶ τῆς εὐρύτερης περιοχῆς (Μπατούμ, Σοχούμ, Τιφλίδα, Κάρς). Ἐντύπωση πάντως προκαλεῖ τὸ γεγονός, ὅτι ὁ Βενιζέλος διάλεξε γιὰ τὴν ἀποστολὴ αὐτοῦ τοῦ ξερριζωμοῦ τὸν Καζαντζάκη. Οἱ σχέ- σεις τους δέδαια ἦταν πολὺ στενὲς ἤδη ἀπ᾽ τὸν Βαλκανικὸ πόλεμο. ὅταν ὁ Καζαντζάκης, ὅπως γράφεται, κατετάγη ἐθελοντής, τάχιστα ὅμως θρέθηκε στὸ εἰδικὸ (ἰδιαίτερο) γρα- φεῖο τοῦ πρωθυπουργοῦ Ἐλ. Βενιζέλου. Στὸ ἔργο του « ᾿Αναφορὰ στὸν Γκρέκο» ( ΚΕΦ. ΚΖ, «Καύκασος») ὁ Καξαντζάκης ὁ ἀνα- φέρεται ἐκτενῶς στὴν ἀποστολή του αὐτή, καὶ εἶναι χαράκτη ριστικὸς ὁ τρόπος, ποὺ πε- ριγράφει τοὺς µεταφερόμενους Ἕλληνες: «Τὸ δαπόρι ήταν γεμᾶτο ψυχὲς ποὺ ξερριζώ- θηκαν ἀπὸ τὰ χώματά τους καὶ πήγαινα νὰ τὶς µεταφυτέψω στὴν Ελλάδα»... Μακρυὰ ἀπ᾽ τὴν Ἑλληνικότητα ἡ παθολογικὴ θεοκρατικότητά του τοῦ ἐπέτρεπε νὰ θεωρῇ τὸν ἑαυτό του (καὶ ἀσφαλῶς τοὺς ὁμοίους του) ὡς «μεταφυτευτή» ψυχῶν. Ὡστόσο διεχπε- ραίωσε στὸ ἔπακρο τὴν ἀποστολή του καί, ὅπως ὁ ἴδιος ὁμολογεῖ, ἐκρίζωσε ἑκατὸν πενῆντα χιλιάδες ψυχές. Ἢ ἐκρίζωση αὐτὴ δὲν ἦταν τυπικὰ ὑποχρεωτική, γι᾿ αὐτὸ τὸ ἐπι- τελεῖο τοῦ Καζαντζάκη ἔδιδε δελεαστικὲς ὑποσχέσεις γιὰ τὴν ἐγκατάσταση στὴν Ἑλλά- δα. Παρ᾽ ὅλα αὐτὰ πλεῖστοι ἐκ τῶν Ἑλλήνων τοῦ Καυκάσου ἀρνή θηκαν νὰ ἐγκαταλεί- ψουν τὶς πανάρχαιες ἑστίες τους, ᾿᾽Αξίζει ἐδῶ νὰ μεταφέρουμε ἀπ’ τὴν « ᾿Αναφορὰ στὸν Γκρέκο» (σελ. 516) τὸν διάλογο τοῦ Καζαντζάκη μὲ ἕναν Πόντιο γέροντα, ἕναν ἀπ᾽ τοὺς