ΜΑΝΟΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Κοινωνικὴ οἰκολογία: Προσπάθεια γιὰ μιὰ σύνθεση Οἱ χωρικὲς κατανομὲς τῶν ἀνθρώπινων συνόλων καὶ τῶν δραστηριοτήτων τους ἆ- ποτελοῦν ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ συναρπαστικὰἁ θέ- ματα στὴν σφαίρα τῆς κοινωνικῆς ἐπιστή- µης. Ἤδη, ἡ κοινωνικὴ ἤ ἀνθρώπινη οἰκο- λογία, ὅπως ὀνομάζεται ἡ σπουδὴ τῶν κα- τανομῶν αὐτῶν, ἔχει μιὰ μακρὰ παράδοση ποὺ ἀνατρέχει στὶς βιολογικὲς θέσεις τοῦ Δαρβίνου καὶ τοῦ Χαῖκελ, ἐνῶ στὶς μετέ- πειτα φάσεις τῆς ἱστορίας τῆς κοινωνικῆς σκέψης ἀναπτύχθηκαν διάφορες σχολές, ποὺ ἐπιδίωξαν μιὰ ἔγκυρη ἀνάλυση τῶν ἀρ- χῶν ποὺ καθόριζαν τὶς κατανομὲς αὐτές. Εἶναι σκόπιμη μιὰ γενικὴ ἐπισκόπηση καὶ κριτικὴ τῶν κύριων σχολῶν τῆς κοινωνι- κῆς οἰκολογίας καὶ ἡ ἀνάλυση τῶν μετα- βλητῶν ποὺ προτάθηκαν ἀπὸ κάθε σχολὴ γιὰ τὴν συναλλαγὴ τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὸ πε- ριβάλλον του. 'Ἡ προσπάθεια σύνθεσης στὴν σφαίρα τῆς κοινωνικῆς οἰκολογίας ἐμφανίζεται μὲ δυὸ κύριες πτέρυγες: τὴν παραγοντολογικὴ οἰκολογία καὶ τὴν θέση ποὺ προτάθηκε ἀπὸ τὸν Μίκελσον. Ἢ συµ- βολὴ τοῦ δοκιµίου τούτου, μεταξὺ ἄλλων, συνίσταται στὴν ὑπόδειξη ὁρισμένων συν- τελεστῶν, ποὺ θὰ πρέπει νὰ λαμβάνονται ὑπ᾽ ὄψη στὴν προσπάθεια κάθε συνθετικῆς ὁλοκλήρωσης τῶν διϊσταμένων σχολῶν. Ἢ πρώτη ἀπὸ τὶς κύριες σχολὲς τῆς κοι- νωνικῆς οἰκολογίας ἀποκαλεῖται συνήθως κλασσικὴ σχολὴ μὲ κύριους φορεῖς της τὸν Πάρκ, τὸν Μπέργκες καὶ τὸν Μακένζῦυ. ἸΑ- πὸ αὐτοὺς ὁ Πὰρκ στὴν προσπάθειά του νὰ ἑρμηνεύσει τὶς μεταβολὲς ποὺ ἐπισυμβαί- νουν σὲ μιὰ ἁἀστικὴ περιοχή. βασίζεται πρωταρχικἁ σὲ βιολογικοὺς ὅρους. Ὕπο- θέτει, ὅτι ὑπάρχουν ὑποκοινωνικὲς δυνά- μεις, ὅπως ὁ ἀνταγωΏῶνισμός, ἡ κυριαρχία, ἡ εἰσβολὴ καὶ ἡ διαδοχή, ποὺ καθορίζουν τὴν κίνηση τῶν ἀνθρώπων στὰ ἁἀστικὰ σχήµα- τα. Ὁ Μακένζ, ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριά, χρησι- μοποιεῖ οἰκονομικὲς ἀναλογίες στὴν προ- σπάθειά του νὰ ἑρμηνεύσει τὴν χωρικὴ κα- τανομὴ τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν δραστηριο- τήτων τους. Π.χ. ἡ κατανομὴ τῶν ἀνθρώ- πινων ὁμάδων στὸν ἀστικὸ χῶρο μπορεῖ νὰ ἑρμηνευθεῖ σὲ πρώτη φάση μὲ τὸν ἁμοιβαῖο διαχωρισμό τους, ἐνῶ μὲ τὴν διαδικασία τῆς εἰσβολῆς ὁρισμένα µέλη μιᾶς ὁμάδας κινοῦνται στὸν χῶρο τῆς ἄλλης, μιὰ διαδι- κασία ποὺ συνεχίζεται, μέχρις ὅτου ἑκτοπι- σθοῦν ὅλοι οἱ ἀρχικοὶ κάτοικοι ἀπὸ τοὺς «εἰσβολεῖς». Ὃ οἰκονομικὸς ἀνταγωνι- σμὸς ἀποτελεῖ τὴν βασικὴ θεωρητικὴ πα- ραδοχὴ αὐτῆς τῆς ἑρμηνείας τῶν µετασχη- ματισμῶν στὴν κατανομὴ τῶν ἀνθρώπινων ὁμάδων στὸν χῶρο, καθὼς οἱ ἄνθρωποι ἀν- ταγωνίζονται μεταξύ τους συγκροτηµένοι σὲ χωρικὲς ὁμαδοποιήσεις. Ὁ τρίτος κύ- ριος ἐκπρόσωπος τῆς κλασσικῆς σχολῆς, ὁ Μπέργκες, ἀνέπτυξε τὴν θεωρία τῶν ὁ- µόκεντρων ζωνῶν χρησιμοποιώντας οἰκο- νομικὲς ἕννοιες, ὅπως «τὸν ἀνταγωνισμὸ γιὰ τὸ ἔδαφος» σὰν βασικὸ σημεῖο ἀφετη- ρίας του. Μετὰ τὴν κλασσικὴ σχολὴ ἐμφανίστηκε ἡ κοινωνικο-πολιτιστικὴ σχολὴ μὲ κύριους ἐκπροσώπους τὸν Φίρεῦ καὶ τὸν Γιόνασ- σεν. Οἱ θεωρητικοὶ αὐτοὶ ὑποστήριζαν τὴν ἄποψη, ὅτι ὁ ἀνταγωνισμός, ἀνεξάρτητα ἄν προσδιορίζεται βασικὰ ἀπὸ βιολογικούς ἤ οἰκονομικοὺς ὄρους, δὲν μπορεῖ νὰ ἑρμη- νεύσει ἀπόλυτα τὶς μορφὲς τῆς χωρικῆς κατανομῆς. Ἡ ἀξία τῆς ἰδιοκτησίας καθο- ρίζεται, σύμφωνα μὲ αὐτούς, τόσο ἀπὸ τὴν οἰκονομικὴ ἀξία της ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν συμ- βολικὴ σπουδαιότητά της. Συμπερασματικὰ ἀναφέρουμε, ὅτι ἡ κοινωνικο-πολιτιστικὴ σχολὴ τείνει νὰ ὑ- ποβαθμίσει τὴν σπουδαιότητα τῶν ὑπο- κοινωνικῶν, οἰκονομικῶν ὅρων δίνοντας ἔμφαση σὲ πολιτιστικὲς μεταβλητές. Ἢ νεο-ορθόδοξη προσέγγιση στὴν γεω- γραφικὴ κατανομὴ τῶν ἀνθρώπινων ὁμά- δων ἐμφανίσθηκε σὰν βασικὴ σχολὴ τὴν δεκαετία τοῦ 1950. Ὁ ὝΑμος Χώλεῦ, ἀπὸ τοὺς βασικότε- ρους ἐκπροσώπους τῆς σχολῆς αὐτῆς, ἐπι- σημαίνει τὴν ἀνάγκη ἐπιστροφῆς στὴν κλασσικὴ σχολὴ μὲ ὁρισμένες μεταβολές. Στὸ ἄρθρο του «Οἰκολογία καὶ ἀνθρώπινη