ΣΠΥΡΟΣ ΝΟΝΙΚΑΣ Ὃ δοκιμιογράφος Γιῶργος Σεφέρης Κάθε φορὰ ποὺ ἀσχολοῦμαι μὲ τὸ Σεφέ- ρη, μὲ πιάνει δέος. Γιατὶ πράγματι χρειάζε- ται πολὺ τόλμη καὶ πολλὰ ἄλλα, γιὰ νὰ διεισδύσει κανεὶς στὸ πλατὺ καὶ βαθὺ ἔργο τοῦ μεγάλου λόγιου τῆς ἐποχῆς µας. Μάλι- στα δέ, αὐτὸ τὸ δέος μεγαλώνει, προκειµέ- νου νὰ μελετηθοῦν οἱ «4οκιμές» του, πού, καθὼς λέει ὁ ἴδιος, «ἐλπίζω ὁ ἀναγνώστης νὰ κορφολογήσει ὃ,τι μπορεῖ νὰ τοῦ χρησι- μέψει», προφανῶς ἔχοντας ὑπόψη του τὶς δυσκολίες. Τὸ δοκίμιο ἀποτελεῖ σύνθεση γνώσης καὶ ὀμορφιᾶς. Εἶναι τὸ νεώτερο καὶ πιὸ ἀ- παιτητικὸ λογοτεχνικὸ εἶδος. Ἣ ποίηση ἔ- χει προηγηθεῖ χιλιετίες, μία ἐποχὴ ποὺ ἡ λογοτεχνία ἔχει κάποια ἡλικία, ἔχει ὡριμά- σει, καὶ κυρίως ὕστερα ἀπὸ τὴν θεμελίωση μιᾶς κοινωνίας ποὺ πατάει σὲ ἀρκετὰ στε- ρεὸ ἔδαφος, μὲ κατασταλαγμένο στοχα- σμὸ καὶ τρόπο σκέψης. Τὸ δοκίμιο ἔκανε τὴν ἐμφάνισή του γύρω στὸν Ιόο αἰώνα στὴν Ἑ σπερία (Μονταίν, Βάκων), ἐνῶ στὴν Ἑλλάδα ἔχει -δὲν- ἔχει ζωὴ ἑνὸς αἰῶ- νος. Καὶ δὲν εἶναι διόλου περίεργο, γιατὶ καθυστέρησε ἡ ἐμφάνιση τοῦ δοκιμίου στὴν Ἑλλάδα, ἀφοῦ στὴν περίοδο ποὺ με- σολαβεῖ μεταξὺ ]όου καὶ 19ου αἰῶνος ἡ Ἑλλάδα ἤτανε βυθισµένη στὰ σκοτάδια τῆς Τουρκοκρατίας, Στὸν τόπο µας, στὰ τελευταῖα ἑκατὸ χρόνια ἐμφανίστηκαν ἀρκετοὶ δοκιμιογρά- φοι ἀρχίζοντας μὲ τὸν Παλαμᾶ, τὸν Ροΐδη, τὸν Καβάφη, τὸν Ἐλισσαῖο Γιαννίδη (γιὰ τὸ γλωσσικό), τὸν Καζαντζάκη κλπ., γιὰ νὰ φθάσουν στὴν γενιὰ τοῦ) 30 μὲ κύριους ἐκπρόσωπους τὸ Σεφέρη, τὸ Θεοτοκά, τὸν Τσάτσο, τὸν Ι. Μ. Παναγιωτόπουλο, τὸν Ἐλύτη κλπ. "Ομως, ὁ Σεφέρης σφράγισε μὲ τὸ ὕφος, τὶς γνώσεις, τὴν τετράγωνη λο- γικὴ καὶ τὸ ταλέντο του τὴν ἑλληνικὴ δοκι- µιογραφία. ᾿᾽Ανέβασε τὴν ποιότητα τοῦ ἑλ- ληνικοῦ δοκιµίου στὸ ὑψηλότερο δυνατὸ ἐ- πίπεδο, καὶ εἶμαι βέβαιος ὅτι πολὺ συνετέ- λεσε αὐτὴ ἡ γραφή του στὴν ἀπονομὴ τοῦ Νόμπελ. "Αν ὁ Σεφέρης εἶναι γεννημένος μεγάλος ποιητής, ἀναμφισβήτητα εἶναι καὶ «φύσει» καὶ «θέσει» ἄρχοντας τῆς δοκιμιογραφίας. ᾿Αλλὰ ἄς δοῦμε τοὺς συντελεστὲς τῆς δο- κιμιογραφικῆς ἱκανότητάς του. Καὶ πρῶτα - πρῶτα τὴ στέρεη καὶ καθαρὴ λογική του. Μελετώντας τὸν Γ.Σ. διαπιστώὠνεις πόσο θεμελιωμένα, μὲ ποιὰ μέθοδο καὶ ἀκριβο- λογία χτίζει τὰ νοήµατά του. Χωρὶς κανένα φανατισμὸ εἶναι κατηγορηματικὸς στὸ λό- γο του’ καὶ δὲν ἀφήνει περιθώρια γιὰ ἀμφι- βολίες. Νιώθεις νὰ σὲ σφίγγει σὰν µέγγενη ἡ γραφή του. Δὲν ὑπάρχει κενό. “Ὅλα, λέ- ξεις, φράσεις, παράγραφοι, συνολικὲς θέ- σεις καὶ κρίσεις εἶναι προσεκτικὰ καὶ μὲ σαφήνεια διαλεγμένα καὶ τοποθετημένα. Χωρὶς ὑπερβολὲς καὶ ὡραιολογίες. Παροι- µιώδης παραμένει, ἐν προκειμένω, ἡ «μο- νομαχία» Σεφέρη καὶ Κ. Τσάτσου τὸ 19368- 39 γύρω ἀπὸ τὴν ποίηση, κάτω ἀπὸ τὸν γε- νικὸ τίτλο «4ιάλογος πάνω στὴν Ποίηση». Ἤτανε ἡ ἐποχὴ ποὺ ὁ ὑπερρεαλισμὸς στὴν Ἑλλάδα βρισκότανε στὰ πρῶτα του βήμα- τα (Ἐλύτης ᾿Ἐμπειρίκος, Σαραντάρης, Ράντος, ᾽Αντωνίου, Γκάτσος, Ἐγγονόπου- λος κλπ.) καὶ εἶχε ταράξει τὰ νερὰ τῆς πα- ραδοσιακῆς ἕως καρυωτακικῆς ποίησης. Τὸ ἔμπειρο καὶ διεισδυτικὸ μάτι τοῦ τεχνίἰ- τη Σεφέρη, μὴ ὑπερρεαλιστὴ τοῦ ἴδιου, εἶδε τὴν ἀλήθεια. Κι ὁ ποιητὴς ἀνέλαβε νὰ ὑπο- στηρίξει τοὺς νέους ποιητές. Τὸ ἀποτέλε- σµα εἶναι, ὅτι γράφτηκαν πέντε ἐπιστολές, ποὺ ἀποτελοῦν εὐτυχισμένη στιγμὴ τῶν ἑλ- ληνικῶν γραμμάτων. ᾿Αλλὰ αὐτὸ ποὺ κάθε μελετητὴς διαπιστώνει ἀπὸ αὐτὴ τὴν ἀλλη- λογραφία εἶναι ἡ ἐκπληκτικὴ καθαρότης σκέψεως τοῦ Σεφέρη, ἡ στερεότης τῶν ἐπι- χειρηµάτων του, ἡ εὐθυβολία τῆς κρίσης του, ἡ πλήρης γνώση τῶν πραγμάτων, ἡ δομὴ τοῦ λόγου του --κι ἄς εἶναι, ὅπως λέει, αὐτοδίδακτος. Πιστεύω, ὅτι τὸ δοκί- μιο αὐτὸ ἀποτελεῖ ἀστείρευτη πηγὴ µάθη- σης γιὰ κάθε λογοτέχνη. Δεύτερο προσὸν τοῦ Γ.Σ. εἶναι ἡ ἁπλό- της. Ὁ λόγος του εἶναι κλασσικός, λιτός. Καμμιὰ περιττολογία, καμμιὰ περικοκλά- δα. Λόγος ἀδρὸς καὶ δωρικὸς κάτω ἀπὸ