OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ια. Ἀναξαγόρας Ὁ Ἀναξαγόρας ὁ Κλαζομένιος πρῶτος ἐξ ὅλων ἔθεσε τὴν θεωρίαν ὑπεράνω τῆς πράξεως καὶ τὸν νοῦν ὑπεράνω τῆς ὕλης, ὀνομάζοντάς τον κοσμοποιητὴν καὶ διακοσμητὴν τῶν πάντων: «Ὄντων γὰρ ὁμοῦ πάντων νοῦς ἐπελθὼν διεκόσμησεν» (ἀπόσπ. 42). Ὁ νοῦς, ποὺ εἶναι ὅλος σοφία καὶ δύναμι, ὑποκαθιστᾷ τὸν ἡσιόδειον Ἔρωτα,ποὺ «αὐτὰρ ἔπειτα»τοῦ Χάους ἐγένετο, «κάλλιστος»καὶ «πανίσχυρος»· ἢ τὴν Ἀθηνᾶ, ποὺ γεννήθηκε πάνοπλος ἀπ’ τὸ κεφάλι τοῦ Διός. Ὁ νοῦς ἀποτελεῖ τὸ περιέχον τοῦ «ὁμοῦ παντὸς»κοσμογονικοῦ μείγματος, εἶναι δὲ χωρισμένος ἀπ’ ὅλα τὰ ἄλλα «χρήματα», ἀφοῦ «μόνος αὐτὸς ἐπ’ ἑαυτοῦ ἐστιν» (ἀπόσπ. 12). Ἐπειδὴ τὸν χαρακτηρίζει ἡ λεπτότης καὶ ἡ καθαρότης, μπορεῖ νὰ εἰσχωρῇ καὶ νὰ ἐπενεργῇ ἐφ’ ὅλων τῶν φυσικῶν ὄντων, τὰ ὁποῖα χάριν αὐτοῦ ζῳογονοῦνται. Ἔχοντας αὐτὸ κατὰ νοῦν ὁ Ἀριστοτέλης λέγει, πὼς «τοῦ γὰρ νοῦ ἐνέργεια ζωή». Ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἀποτελεῖ μόριον τοῦ κοσμικοῦ νοός, ἐξ οὗ καὶ ἡ ἱκανότητά του νὰ γνωρίζῃ· μία γνῶσις, ποὺ ἰσοδυναμεῖ μὲ ἐνέργεια καὶ δραστηριότητα, ἀφοῦ τὸ κάθε τι ποὺ θεᾶται γίνεται πρᾶξις πάραυτα. Στὸ σημεῖο αὐτὸ ὁ Ξενοφάνης ἐναρμονίζεται μὲ τὸν Ὅμηρο (ὅ,τι σκέπτεται ἡ Ἀθηνᾶ πραγματώνεται ἀμέσως), τὸν Παρμενίδη («λεῦσσε δ’ ὅμως ἀπεόντα νόῳ παρεόντα βεβαίως»)ἀλλὰ καὶ τὸν Σωκράτη, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο «ἡ ἀρετὴ εἶναι γνῶσις», ἄρα καὶ ἡ γνῶσις εἶναι ἀρετή. Τὸ κοσμικὸ σύστημα τοῦ Κλαζομενίου ἀποτελεῖ τροποποίησιν τοῦ Παρμενιδικοῦ. Τὸ «ἐὸν»τοῦ Ἐλεάτου ἐξασφαλίζει, ὡς γνωστόν, τὴν συνέχειά του στὸν χῶροχρόνο χάριν τῆς ἀκινησίας, τῆς συμπάγειας καὶ τῆς ἀδιαιρετότητάς του. Κατὰ τὸν Ἀναξαγόρα τὸ «ὁμοῦ πᾶν» μπορεῖ νὰ τμηθῇ καὶ νὰ λάβῃ κίνησιν, χωρὶς νὰ διασαλευθῇ ἡ συνέχειά του. Στὴν ἀρχὴ λοιπὸν ὅλα τὰ «χρήματα» ἦσαν μαζύ, ἐπειδὴ ὁ ἄπειρος ἀὴρ καὶ ὁ ἄπειρος αἰθὴρ τὰ συγκρατοῦσαν συμπιεσμένα. Μέσα στὸ «ὁμοῦ πᾶν» ἦσαν συσσωρευμένα ὅλα τὰ «σπέρματα» (ὑπὸ τὴν εὐρυτάτην ἔννοια) ὅλων τῶν πραγμάτων, ὅλα τὰ χρώματα, σχήματα καὶ ὀσμές. Κάποτε ὁ νοῦς ἔδωσε τὴν πρώτην «περιχώρησιν»(τὸ «μπὶγκ μπὰγκ»τῶν σημερινῶν κοσμολόγων), μία κίνησι ποὺ ὅλο δυναμώνει κι ἁπλώνεται παντοῦ. Ὁ χρόνος καὶ ὁ χῶρος, ὅπου ἐμφανίσθηκε ἡ πρώτη αὐτὴ περιχώρησις, δὲν προσδιορίζονται· ἅπαξ ὅμως καὶ ἄρχισε, δὲν πρόκειται νὰ σταματήσῃ ποτέ. Ὁ Ἀναξαγόρας ἔκρινε δικαιολογημένο τὸ αἴτημα τοῦ Παρμενίδη, νὰ δοθῇ μία ἐξήγησις στὴν κίνησι καὶ ὡς τοιαύτην πρότεινε τὸν νοῦν. Τοιουτοτρόπως διαχωρίζονται κινητικὸν αἴτιο καὶ κινουμένη μᾶζα, ἕνα ἐπίτευγμα γιὰ τὸ ὁποῖο ἀπέσπασε ὁ φιλόσοφος τοὺς ἐπαίνους τοῦ Σταγειρίτου. Τὸ ἀναξαγόρειον «γίγνεσθαι» δὲν ἔχει τέλος, ὅπως εἴπαμε, πρᾶγμα ποὺ σημαίνει, ὅτι ὁ κόσμος οὔτε «ἅπτεται μέτρα» οὔτε «ἀποσβέννυται μέτρα» (Ἡράκλειτος), τὰ δὲ ὄντα παύουν νὰ «δίδουν δίκην καὶ τίσιν κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν» (Ἀναξίμανδρος). Οὐδεμία ἐπιστροφὴ τῶν ὄντων στὴν ἀρχικὴ πηγὴ ὑφίσταται, καὶ ἡ κοσμοποιητικὴ διαδικασία εἶναι ὁλάνοικτη στὸ διηνεκὲς μέλλον. Μέσα στὸ «ὁμοῦ πᾶν», ἀρχέγονον μεῖγμα, ἐμπεριέχονται ἐνεργείᾳ –κι ὄχι δυνάμει ὅπως «οἱ ἄπειροι οὐρανοὶ καὶ οἱ ἐν αὐτοῖς κόσμοι»τοῦ Ἀναξιμάνδρου – ἄπειρα μικροσκοπικὰ σωματίδια, τὰ ὁποῖα παρὰ τὴν σμικρότητά τους ἀποτελοῦν