OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ια. Ἀναξαγόρας Ὁ Ἀναξαγόρας ὁ Κλαζομένιος πρῶτος ἐξ ὅλων ἔθεσε τὴν θεωρίαν ὑπεράνω τῆς πράξεως καὶ τὸν νοῦν ὑπεράνω τῆς ὕλης, ὀνομάζοντάς τον κοσμοποιητὴν καὶ δια- κοσμητὴν τῶν πάντων: «Ὄντων γὰρ ὁμοῦ πάντων νοῦς ἐπελθὼν διεκόσμησεν» (ἀπόσπ. 42). Ὁ νοῦς, ποὺ εἶναι ὅλος σοφία καὶ δύναμι, ὑποκαθιστᾷ τὸν ἡσιόδει- ον Ἔρωτα,ποὺ «αὐτὰρ ἔπειτα»τοῦ Χάους ἐγένετο, «κάλλιστος»καὶ «πανίσχυρος»· ἢ τὴν Ἀθηνᾶ, ποὺ γεννήθηκε πάνοπλος ἀπ’ τὸ κεφάλι τοῦ Διός. Ὁ νοῦς ἀποτελεῖ τὸ περιέχον τοῦ «ὁμοῦ παντὸς»κοσμογονικοῦ μείγματος, εἶναι δὲ χωρισμένος ἀπ’ ὅλα τὰ ἄλλα «χρήματα», ἀφοῦ «μόνος αὐτὸς ἐπ’ ἑαυτοῦ ἐστιν» (ἀπόσπ. 12). Ἐπειδὴ τὸν χαρακτηρίζει ἡ λεπτότης καὶ ἡ καθαρότης, μπορεῖ νὰ εἰσχωρῇ καὶ νὰ ἐπενεργῇ ἐφ’ ὅλων τῶν φυσικῶν ὄντων, τὰ ὁποῖα χάριν αὐτοῦ ζῳ- ογονοῦνται. Ἔχοντας αὐτὸ κατὰ νοῦν ὁ Ἀριστοτέλης λέγει, πὼς «τοῦ γὰρ νοῦ ἐνέργεια ζωή». Ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἀποτελεῖ μόριον τοῦ κοσμικοῦ νοός, ἐξ οὗ καὶ ἡ ἱκανότη- τά του νὰ γνωρίζῃ· μία γνῶσις, ποὺ ἰσοδυναμεῖ μὲ ἐνέργεια καὶ δραστηριότητα, ἀφοῦ τὸ κάθε τι ποὺ θεᾶται γίνεται πρᾶξις πάραυτα. Στὸ σημεῖο αὐτὸ ὁ Ξενοφά- νης ἐναρμονίζεται μὲ τὸν Ὅμηρο (ὅ,τι σκέπτεται ἡ Ἀθηνᾶ πραγματώνεται ἀμέ- σως), τὸν Παρμενίδη («λεῦσσε δ’ ὅμως ἀπεόντα νόῳ παρεόντα βεβαίως»)ἀλλὰ καὶ τὸν Σωκράτη, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο «ἡ ἀρετὴ εἶναι γνῶσις», ἄρα καὶ ἡ γνῶσις εἶναι ἀρετή. Τὸ κοσμικὸ σύστημα τοῦ Κλαζομενίου ἀποτελεῖ τροποποίησιν τοῦ Παρμενιδι- κοῦ. Τὸ «ἐὸν»τοῦ Ἐλεάτου ἐξασφαλίζει, ὡς γνωστόν, τὴν συνέχειά του στὸν χῶρο- χρόνο χάριν τῆς ἀκινησίας, τῆς συμπάγειας καὶ τῆς ἀδιαιρετότητάς του. Κατὰ τὸν Ἀναξαγόρα τὸ «ὁμοῦ πᾶν» μπορεῖ νὰ τμηθῇ καὶ νὰ λάβῃ κίνησιν, χωρὶς νὰ διασαλευθῇ ἡ συνέχειά του. Στὴν ἀρχὴ λοιπὸν ὅλα τὰ «χρήματα» ἦσαν μαζύ, ἐπειδὴ ὁ ἄπειρος ἀὴρ καὶ ὁ ἄπειρος αἰθὴρ τὰ συγκρατοῦσαν συμπιεσμένα. Μέσα στὸ «ὁμοῦ πᾶν» ἦσαν συσ- σωρευμένα ὅλα τὰ «σπέρματα» (ὑπὸ τὴν εὐρυτάτην ἔννοια) ὅλων τῶν πραγμά- των, ὅλα τὰ χρώματα, σχήματα καὶ ὀσμές. Κάποτε ὁ νοῦς ἔδωσε τὴν πρώτην «πε- ριχώρησιν»(τὸ «μπὶγκ μπὰγκ»τῶν σημερινῶν κοσμολόγων), μία κίνησι ποὺ ὅλο δυναμώνει κι ἁπλώνεται παντοῦ. Ὁ χρόνος καὶ ὁ χῶρος, ὅπου ἐμφανίσθηκε ἡ πρώτη αὐτὴ περιχώρησις, δὲν προσδιορίζονται· ἅπαξ ὅμως καὶ ἄρχισε, δὲν πρό- κειται νὰ σταματήσῃ ποτέ. Ὁ Ἀναξαγόρας ἔκρινε δικαιολογημένο τὸ αἴτημα τοῦ Παρμενίδη, νὰ δοθῇ μία ἐξήγησις στὴν κίνησι καὶ ὡς τοιαύτην πρότεινε τὸν νοῦν. Τοιουτοτρόπως διαχωρίζονται κινητικὸν αἴτιο καὶ κινουμένη μᾶζα, ἕνα ἐπίτευγ- μα γιὰ τὸ ὁποῖο ἀπέσπασε ὁ φιλόσοφος τοὺς ἐπαίνους τοῦ Σταγειρίτου. Τὸ ἀνα- ξαγόρειον «γίγνεσθαι» δὲν ἔχει τέλος, ὅπως εἴπαμε, πρᾶγμα ποὺ σημαίνει, ὅτι ὁ κόσμος οὔτε «ἅπτεται μέτρα»οὔτε «ἀποσβέννυται μέτρα»(Ἡράκλειτος), τὰ δὲ ὄντα παύουν νὰ «δίδουν δίκην καὶ τίσιν κατὰ τὴν τοῦ χρόνου τάξιν»(Ἀναξί- μανδρος). Οὐδεμία ἐπιστροφὴ τῶν ὄντων στὴν ἀρχικὴ πηγὴ ὑφίσταται, καὶ ἡ κο- σμοποιητικὴ διαδικασία εἶναι ὁλάνοικτη στὸ διηνεκὲς μέλλον. Μέσα στὸ «ὁμοῦ πᾶν», ἀρχέγονον μεῖγμα, ἐμπεριέχονται ἐνεργείᾳ –κι ὄχι δυ- νάμει ὅπως «οἱ ἄπειροι οὐρανοὶ καὶ οἱ ἐν αὐτοῖς κόσμοι»τοῦ Ἀναξιμάνδρου – ἄπειρα μικροσκοπικὰ σωματίδια, τὰ ὁποῖα παρὰ τὴν σμικρότητά τους ἀποτελοῦν