ΦΙΛΕΡΕΥΝΟΣ Οἱ διεθνεῖς καὶ τοπιχὲς συνθῆκες κατὰ τὴν ἐποχὴ δράσεως τοῦ Ρήγα ΡΗΓΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ. Σημαντικὸς ὑπῆρξε ὁ δος αἰὼν στὴν ἐξέλι- ἕξιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ στὰ νεώτερα χρόνια. Τὸν αἰῶνα αὐτὸν τὸν χαρακτηρί- ζει ἡ ἀνάπτυξις καὶ ἡ διάδοσις τῆς παιδείας. Κυριολεχτικὰ ὁ Ίδος αἰὼν ση- ματοδοτεῖ τὴν ἔξοδον τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀπὸ τὸν μεσαίωνα. Γιὰ τὸ Φαινόμενο αὐτὸ ὁ Κ. Κούμας γράφει: « Ητο σπανιώτατον χρῆμα ἡ παιδεία, ἄν τις ὀνο- μάσῃ παιδείαν μετρίαν τινὰ εἴδησιν τῆς γλώσσης κατὰ γραμματικήν" μέρος τοῦ γένους ἐγνώριζε μόνον νὰ διαδάζῃ καὶ νὰ γράφῃ, ὅπως ἔτυχε, καὶ τὸ πε- οισσότερον ἦτο θυθισμένον εἰς ἀπόλυτον ἀγραμματίαν. Τούτου τεθέντος ἐμπορεῖ νὰ λογαριασθῇ ἡ ἀρχὴ τῆς αὐξήσεως τῆς παιδείας ἑκατὸν ἢ ἑκατὸν δέκα ἐνιαυτῶν, ἤγουν περίπου κατὰ τὸ 1720 ἔτος» («Ἱστορία ᾿Ανθρωπίνων Πράξεων», θιόδλίον Γ’ «Οἱ Ἕλληνες», σελ. 38, Βιέννη 1832). Γιὰ τὴν ἴδια ἐποχὴ στὸ όὀιόλίο τοι: «Φυσικῆς ᾿Απάνθισμα» ὁ Ρήγας ἔγραφε στὸ σημείωμα πρὸς τοὺς ἀναγνῶστες: «Κάθε νουνεχὴς φιλόπατρις λυπεῖται ὀλέποντας τοὺς δυ- στυχεῖς ἀπογόνους τῶν εὐκλεεστάτων ᾿Αριστοτέλους καὶ Πλάτωνος ἢ πάντῃ γεγυμνωμένους ἀπὸ τὴν ἰδέαν τῆς φιλοσοφίας ἢ, ἀφοῦ ἐγήρασαν ἐπικεκυ- φότες εἰς μόνα τὰ σπάνια τῆς ἑλληνικῆς διαλέκτου διόλία, νὰ ἐκαρποφορή- θησαν πολλὰ ὀλίγον ἢ παντελῶς». Γιὰ πληρέστερη κατανόησιν αὐτῆς τῆς ἐποχῆς ἂς λάδουμε ὑπ᾽ ὄψιν μας, ὅτι παρὰ τὴν μέτρια μόρφωσίν του στὰ σχο- λεῖα τῆς πατρίδος του ὁ Ρήγας ἤσκησε τὸ ἐπάγγελμα τοῦ οἰκοδιδασκάλου. ὅταν ἔφθασε στὴν Κωνσταντινούπολιν. Πνευματικὰ τὸν Ρήγα τὸν συνετά- ραξε ἡ μετάδασίς του στὸ Βουκουρέστι καὶ ἣ εἴσοδός του στὸν κύκλο τοῦ Καταρτζῇ. ᾿Απὸ τὸ 1786 ποὺ ἔφθασε στὸ Βουκουρέστι ἕως τὸ 1790 ποὺ ἐξέδωσε τὸ «Σχολεῖο Ντελικάτων Ἐραστῶν», ὁ Ρήγας πρέπει νὰ ἐπιδόθηκε στὴν ἐπι- μόρφωσίν τοι!. .Ο συναγωνιστήςτου καὶ διογράφος τους Χρ. Περραιδὸς γρά- φει γι᾿ αὐτὴν τὴν περίοδο: «Γοητευθεὶς λοιπὸν ὁ Καταρτζῆς ὑπὸ τῶν προτε- ρημάτων τοῦ Ρήγα ἠγάπησεν αὐτὸν πατρικῶς, τὸν ἐδίδαξε τὴν γαλλικὴν καὶ τὴν ἀραδικὴν διάλεκτον, τὸν συνέδραμεν, οὕτως εἰπεῖν, διὰ τῶν σοφῶν καὶ πολιτικῶν του γνώσεων καθ’ ὅλα τὰ ὑπὲρ τῆς ἑλληνικῆς ἐλευθερίας ἐπιχει- οήματά του». Ἑκτὸς δὲ ἀπὸ τὴν ἀραδικὴ καὶ γαλλική γλῶσσα ὁ Ρήγας ἐσπού- δασε καὶ τὴν γερμανική, ὅπως φανερώνεται ἀπὸ τὶς μεταφράσεις του. Στὸ πρῶτο του ταξίδι στὴ Βιέννη (1790 ἕως ἀρχὲς 1791) ἔρχεται σ᾽ ἐπαφῆ μὲ τὸν ἑλληνικὸ κύκλο τῆς αὐστριακῆς πρωτεύουσας. Πρὶν δὲ ἐπανακάμψῃ στὸ Βοι.-