ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ Ἀλῆ πασσᾶς: Ἡ ἄλλη ὄψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εἶναι γνωστὴ ἡ δημώδης ἔκφρασις: «Τὰ Γιάννινα πρῶτα στ’ ἅρματα, στὰ γρόσια καὶ στὰ γράμματα». Ἀναφύεται ἕνα μεγάλο ἐρωτηματικό: Πῶς εἶναι δυνατὸν αὐτὴ ἡ φράσις νὰ ἀνταποκρίνεται στὴν εἰκόνα τοῦ Ἀλῆ πασσᾶ, ποὺ μᾶς ἔχει παραδοθῆ; Στὴν ἐπικράτειαν ἑνὸς βαρβάρου τυράννου πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἔχουμε οἰκονομικὴν καὶ πνευματικὴν ἀνάπτυξιν; Βεβαίως αὐτὴ δὲν εἶναι ἡ μοναδικὴ ἀντίφασις σχετικὰ μὲ τὰ γεγονότα τοῦ ’21. Σὲ μία ἱστορία, ποὺ ἔχει γραφῆ ἐξυπηρετῶντας διάφορες ἰδεολογίες, οἱ ἀντιφάσεις δυστυχῶς δὲν εἶναι ἡ ἐξαίρεσις ἀλλὰ ὁ κανόνας. Χαρακτηριστικὴ μάλιστα εἶναι ἡ περίπτωσις τοῦ Ἀλῆ πασσᾶ. Αὐτὸ δὲν σημαίνει, ὅτι ὁ Ἀλῆς ἦταν ἅγιος. Ὁ Τεπελενλῆς ἔζησε καὶ ἔδρασε· σὲ ἐμᾶς ἐναπόκειται νὰ ἀποκαλύψουμε τὴν προσωπικότητα καὶ τὴν δρᾶσιν του· νὰ τὸν τοποθετήσουμε στὶς πραγματικὲς διαστάσεις του. Ἔτσι θὰ ἔχουμε τὴν δυνατότητα νὰ προσεγγίσουμε τὸ ’21 χωρὶς τὶς ἀντιφάσεις, ποὺ μὲ τὸν ἕναν ἢ τὸν ἄλλον τρόπον ἔχουν ἐπικρατήσει. Ὁ Ἀλῆς εἶναι «γέννημα καὶ θρέμμα» τῆς ἐποχῆς του. Μιᾶς ἐποχῆς, ποὺ τὴν διακρίνει ἡ σύγχυσις καὶ ἡ ἀβεβαιότητα τῶν ἐξελίξεων τόσον στὴν Εὐρώπη ὅσον καὶ στὴν Ὀθωμανικὴν αὐτοκρατορία. Ἡ ἄνοδος στὴν ἐξουσία τοῦ Ναπολέοντος καθὼς καὶ ἡ ἐνδυνάμωσις τῆς Ἀγγλίας ἔχουν ἀνατρέψει καθ’ ὁλοκληρίαν τὸ «status quo» τοῦ εὐρωπαϊκοῦ χάρτη, ἐνῷ στὸ προσκήνιο τῶν ἐξελίξεων ἐμφανίζεται δυναμικὰ ἡ Ρωσσία. Ἡ Ὀθωμανικὴ αὐτοκρατορία μετὰ τὴν παγίωσιν τῶν συνόρων της τὸν 17ο αἰῶνα εἰσῆλθε σὲ μίαν παρατεταμένην κρίσιν, ποὺ ἔληξε τὸ 1922 καὶ καθώρισε τὸ νεώτερον τουρκικὸν (πλέον) κράτος. Τὴν ἔντονον παρακμὴν τοῦ 18ου αἰῶνα, ἰδιαίτερα τοῦ τελευταίου τετάρτου του, χαρακτηρίζει ἡ ἀμφισβήτησις τῆς ἐξουσίας τοῦ σουλτάνου. Πολλαπλᾶ εἶναι τὰ ἀποσχιστικὰ κινήματα τῶν τοπικῶν ἰσχυρῶν ἀρχόντων, μὲ ἀποτέλεσμα ἡ παρατεινόμενη ἀναρχία νὰ ὀξύνῃ τὸ φαινόμενον τῆς λῃστείας. Ἡ κατάστασις ἔφερε τὴν ἀνάγκην στὴν Πύλη νὰ ἐκδώσῃ φιρμάνι, ποὺ μεταξὺ τῶν ἄλλων περιελάμβανε: «ἀπό τινος χρόνου ἐρημοῦται ἡ χώρα, οἱ δὲ κάτοικοι καὶ οἱ ταξιδεύοντες εὑρίσκονται ἐν ἀπογνώσει συνεπείᾳ ἐμφανίσεως λῃστῶν εἰς διάφορα μέρη τῶν Βαλκανίων καὶ εἰς τὸ ἐσωτερικὸν τῆς Ρούμελης» («Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους», Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, σ. 86-87). Στὴν προηγούμενη σελίδα στὸ ἴδιο βιβλίο σημειώνεται: «Μετὰ τὴν ὑπογραφὴ τῆς συνθήκης τοῦ Κιουτσοὺκ Καϊναρτζῆ (σ.σ. 1774) ἕνα πνεῦμα ἀνταρσίας ὁλοένα καὶ πιὸ ἔντονο κινοῦσε μουσουλμάνους καὶ χριστιανοὺς ἐναντίον τῆς κεντρικῆς ἀρχῆς τῆς Ὀθωμανικῆς αὐτοκρατορίας καὶ παρέλυε τὴ λειτουργία τῆς κρατικῆς μηχανῆς. Οἰκτρὴ ἦταν ἡ κατάσταση προπάντων στὴν ὕπαιθρο. Λῃστὲς καὶ ἀντάρτες μουσουλμᾶνοι ἢ καὶ χριστιανοὶ ἔκαναν τὴν ἐμφάνισή τους σὲ πολλὰ μέρη». Τὴν κατάστασιν τῆς ἀναρχίας ἐνέτειναν μὲ τὴν πολιτικήν τους οἱ μεγάλες δυνάμεις τῆς ἐποχῆς, ἐνισχύοντας κατὰ τὰ συμφέροντά τους τοὺς διάφορους ἀμφισβητίες τῆς ἐξουσίας τοῦ σουλτάνου.