ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΠΑΝ «Μαινομένῳ στόματι ἀγέλαστα καὶ ἀκαλλώπιστα καὶ ἀμύριστα...» Ηράκλειτος: Γλ·σσα καΙ Υφος Ἡ γλῶσσα ποὺ χρησιμοποιεῖ κανείς, εἶναι σύμμορφη πρὸς τὸ ὕφος του, τὸ ὁποῖο σημειοδοτεῖ καὶ ἀποκαλύπτει τὸ ἦθος του· καὶ «ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων» σύμφωνα μὲ τὸν Ἡράκλειτο (ἀπόσπ. 119). Θὰ ἀποτολμήσουμε μίαν προσπάθειαν «ἀγχιβασίης» (ἀπόσπ. 122), προσεγγίσεως δηλαδὴ τῶν μηνυμάτων τοῦ Αἰνικτοῦ τῆς Ἐφέσου μέσῳ τῆς γλώσσας καὶ τοῦ ὕφους του, ἔχοντας πλήρη ἐπίγνωσιν τῶν δυσκολιῶν καὶ τῶν κινδύνων ἑνὸς τέτοιου ἐγχειρήματος. Ἔχουν γραφῆ ἀμέτρητα συγγράμματα γιὰ τὸν Ἡράκλειτο καὶ τὸν Παρμενίδη· θὰ γραφοῦν δὲ στὸ μέλλον πολὺ περισσότερα, ἀφοῦ οἱ δύο αὐτοὶ γίγαντες τοῦ πνεύματος ἄνοιξαν λεωφόρους στὴν σκέψιν καὶ μὲ τὴν σπάθα τοῦ νοῦ δημιούργησαν κόσμους τελειωμένους, ὅπου ἐπὶ δυόμιση χιλιετίες κινοῦνται οἱ ἐπιστήμονες καὶ οἱ φιλόσοφοι: Τὸν κόσμο τοῦ «ἀπείρου» ὁ πρῶτος, σκοπῶντας τὸ σύμπαν ἔσωθεν, καὶ τὸν κόσμο τοῦ πέρατος «ὁ δεύτερος», θεώμενος τὸ σύμπαν ἔξωθεν – καθ’ ὅτι συνταξιδευτὴς τῆς θεᾶς, «ἣ κατὰ πάντ’ ἄστη φέρει εἰδότα φῶτα» [ἡ ὁποία περιφέρει τοὺς σοφοὺς ἄνδρες σ’ ὅλους τοὺς χώρους τοῦ ἐπιστητοῦ (ἀπόσπ. 1)]. Ἀσφαλῶς θαυμάσθηκαν πολὺ διὰ μέσου τῶν αἰώνων· δὲν ἔλειψαν ὅμως καὶ οἱ δεινοὶ ἐπικριτές τους. Τὸν Ἡράκλειτο τὸν κατηγόρησαν ὡς «σκοτεινὸν» καὶ «ὀχλολοίδωρον», «ὑπερόπτην» καὶ τελευταῖα «φασίστα». Ἕνα ἐκ τῶν πολλῶν ἐπιγραμμάτων, ποὺ τοῦ ἀφιέρωσαν, εἶναι ἀρκετὰ ἐπιτυχημένο· λέγει δὲ τὰ ἑξῆς: «Μὴ ταχὺς Ἡρακλείτου ἐπ’ ὀμφαλὸν εἴλεε βύβλον τοὐφεσίου· μάλα τοι δύσβατος ἀτραπιτός· Κολυμβητὴς στὸ Σύμπαν Ὁ Ἡράκλειτος (535-475 π.X.) γεννήθηκε στὴν Ἔφεσο. Συνεπῶς εἶναι ὁ ἀρχαιότερος ὅλων τῶν φυσικῶν φιλοσόφων τῆς ἐποχῆς του. Δὲν ἀπομακρύνθηκε ποτὲ ἀπὸ τὴν γενέτειρά του καὶ ἔτσι δὲν μπορεῖ νὰ παρεξηγηθῇ ἀπὸ τοὺς φοινικιστές, ὅτι ἡ σκέψη του εἶναι δοτή. Μόνος αὐτὸς ἀπὸ τοὺς προσωκρατικοὺς εἶδε καὶ ἔνοιωσε πολὺ βαθιὰ καὶ πλατιὰ τὴν ἀδιάκοπη κίνηση, τὴν ἐνέργεια καὶ τὴν ἀέναη μεταβολή, ποὺ χαρακτηρίζουν τὸ Σύμπαν. Εἶδε καὶ ἔνοιωσε, πὼς τὰ τρία αὐτὰ στοιχεῖα εἶναι αἰώνια καὶ ἄπειρα, καὶ ἀκόμη πὼς εἶναι ἕνα καὶ τὸ αὐτὸ πρᾶγμα. Πρέσβευε, ὅτι ἡ ἀρχὴ τοῦ Σύμπαντος ἦτο τὸ πῦρ, ἡ ἀείζωη αὐτὴ δύναμη, ποὺ μὲ τὴν πύκνωση καὶ τὴν ἀραίωσή της (ταλαντώσεις) κάνει τὸ ἀδιάκοπο γίγνεσθαι μέσα σὲ μία καταπληκτικὴ ροή, σὲ μία ἀέναη μεταβολή, σὲ κάτι ποὺ εἶναι ἀδιάκοπα καινούργιο, σὲ κάτι ποὺ ἀδιάκοπα ἀνανεώνεται καὶ ποὺ εἶναι, ἦτο, ὑπάρχει καὶ θὰ ὑπάρχῃ, χωρὶς νὰ τὸ ἔχῃ φτειάξει κανένας, οὔτε θεὸς οὔτε ἄνθρωπος, ἀλλὰ μονάχο του, μὲ τὶς ἰδιότητές του καὶ τὴν ἴδια του δύναμη. Ἡ θεωρία τοῦ Ἡρακλείτου