M. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ - ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΣ Ὁ ἀνθελληνισμὸς τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας (I) H ΠΡΟΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥΣ ΣΤΑ ΕΒΡΑΪΚΑ ΔΟΓΜΑΤΑ I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ὑπάρχει ἡ διάχυτος ἀντίληψι, ὅτι οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἢ τοὐλάχιστον ὡρισμένοι ἐξ αὐτῶν διέκειντο φιλικὰ πρὸς τὴν ἀρχαιοελληνικὴ παιδεία καὶ ὅτι δὲν συνέβαλαν αὐτοὶ στὸν ἀφανισμὸ τοῦ Ἑλληνικοῦ Πολιτισμοῦ καὶ στὴν καταστροφὴ τῶν ἀρχαίων μνημείων, ἱερῶν καὶ ἀγαλμάτων. Ἡ ἄποψι αὐτὴ ἀπεικονίζεται ἀνάγλυφα στὰ γραφόμενα τῆς γνωστῆς βυζαντινολόγου Ἑλένης Γλυκατζῆ - Ἀρβελέρ: «Κατατρεγμένο ἀπὸ τὴ νέα θρησκεία (ὅπως ἀναφέρθηκε, κάθε ἑλληνικὸ ταυτίζεται στὸ Βυζάντιο μὲ τὸν κόσμο τῶν εἰδώλων), παρὰ τὶς προσπάθειες τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας νὰ ἐντάξουν τὶς ἠθικοπλαστικές του ἀξίες στὰ χριστιανικὰ πλαίσια, τὸ πνεῦμα τοῦ ἀρχαίου κόσμου θὰ βρῇ τελευταῖο καταφύγιο στὶς φιλοσοφικὲς ὁμάδες...» («Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους», τόμ. Z, σελ. 16-17). Βέβαια ἐδῶ ἀναφέρονται μία μεγάλη ἀλήθεια, ὁ κατατρεγμὸς ποὺ ὑπέστη ὁ Ἑλληνισμὸς ἀπ’ τὴν νέα θρησκεία, καὶ ἕνα μεγάλο ψεῦδος, ὅτι τάχα ὡρισμένοι ἐκ τῶν μορφωμένων Χριστιανῶν καὶ οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἦσαν φιλέλληνες κι ἐβοήθησαν τὸν Ἑλληνισμό. Ἡ στάσι τῶν Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας ἀπέναντι στὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία καὶ τὸν Ἑλληνικὸ Πολιτισμὸ εἶναι ἀμφιλεγόμενη, ἀφοῦ, ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ὁ καθηγητὴς θεολογίας στὸ Πανεπιστήμιο τῶν Ἀθηνῶν Στ. Παπαδόπουλος, «οἱ ἐρευνητὲς δὲ συμφώνησαν ἀκόμη οὔτε στὸ ἐὰν οἱ Πατέρες κατέφασκαν ἢ ἀρνοῦνταν τὴν Ἑλληνικὴ Παιδεία» («Πατρολογία, τόμ. A, σελ. 61, ἔκδ. 1994). Στὴν ἐργασία αὐτὴ θ’ ἀποδειχθῇ διὰ ἀδιαβλήτων στοιχείων (καὶ αὐτὰ εἶναι τὰ ἴδια τὰ πατερικὰ κείμενα), ὅτι οἱ Πατέρες ἦσαν ἐχθρικοὶ πρὸς τὸ Ἑλληνικὸ Πνεῦμα καὶ ὅτι δὲν ἦσαν ἄμοιροι τῆς πνευματοκτονίας καὶ ἐθνοκτονίας, ποὺ ὑπέστη ὁ Ἑλληνισμὸς στὰ πρωτοβυζαντινὰ καὶ ὄχι μόνο χρόνια. Τὴν ἀλήθεια αὐτὴ παραδέχονται κι ὡρισμένοι θεολόγοι καὶ ἱερεῖς, ποὺ θεωροῦν, ὅτι προέχει ἡ ἀλήθεια. Ἕνας ἐξ αὐτῶν εἶναι καὶ ὁ ἀείμνηστος ἀρχιμανδρίτης Ἐπιφάνιος Θεοδωρόπουλος, ἡ ἄποψι τοῦ ὁποίου ἔχει ἰδιαίτερη βαρύτητα. «Δὲν βλέπομεν – γράφει – συγγενείας καὶ συζεύξεις μεταξὺ Ἑλληνισμοῦ καὶ Χριστιανισμοῦ ἀλλὰ χάσματα καὶ ἀβύσσους. Ὁ δεύτερος, ὡς νομίζομεν, εἶναι ἄρνησις καὶ καταδίκη τῆς οὐσίας τοῦ πρώτου... Οἱ Πατέρες, ὁσάκις βλέπωσι τὴν ἑλληνικὴν σοφίαν ἐν ἀντιπαραβολῇ καὶ συγκρίσει πρὸς τὸν Χριστιανισμόν, δὲν πλέκουσι δι’ αὐτὴν στεφάνους ἀλλὰ μαστίγια, δὲν εὑρίσκουν αὐτὴν σοφίαν ἀλλὰ μωρίαν καὶ ἄνοιαν, δὲν ἑτοιμάζουσι δι’ αὐτὴν θρόνους, παρὰ ἤ, ἔστω, ὑπὸ τὸν θρόνο τοῦ Χριστιανισμοῦ (ὡς πράττομεν ἡμεῖς διὰ τῶν “ἑλληνοχριστιανικῶν” συνθέσεων), ἀλλὰ βάραθρα, εἰς ἃ καὶ καταρρίπτουσιν αὐτὴν ὡς ματαίαν καὶ ἄχρηστον» («Μελέται-Ἐπιστολαί», ἔκδ. 1986, ἀπόσπασμα τοῦ περιοδικοῦ «Οἱ Τρεῖς Ἱεράρχαι», τ. Μαΐου 1958). Τὸ ἐπιχείρημα δὲ ὡρισμένων, ὅτι οἱ Πατέρες ἦσαν φιλέλληνες, ἐπειδὴ ἐχρησιμοποίησαν τὴν Ἑλληνικὴ γλῶσσα, δὲν εὐσταθεῖ, διότι ἀναγκάσθηκαν νὰ τὸ κάμουν, ἐφ’ ὅσον αὐτὴ ἦτο ἡ κοινὴ γλῶσσα τῆς ἐποχῆς κι ἔτσι θὰ διέδιδαν εὐκολώτερα τὰ δόγματά τους, καὶ διότι, ὅπως παραδέχεται ὁ π. Γεώργιος Μεταλληνὸς συμφωνῶντας μὲ τὸν K. Παλαμᾶ στὸ βιβλίο του «Λόγος ὡς ἀντίλογος», «ἡ γλωσσικὴ σύμπτωση (ἐνν. τῶν Πατέρων) δὲν σημαίνει ἀναπόφευκτα ταύτιση στὰ νοήματα... Καὶ εἶναι γεγονός, ὅτι ἡ χρήση τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσας σ’ ὅλο τὸ φιλοσοφικὸ καὶ κοινωνικό της φάσμα ἀπ’ τοὺς Ἁγίους Πατέρες συνιστᾷ φαινόμενο, ποὺ εὔκολα μπορεῖ νὰ παρασύρῃ σὲ παρόμοιες ἁπλουστεύσεις». Ἐξ ἄλλου οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας διέστρεφαν τὶς ἀρχαιοελληνικὲς ἔννοιες,