ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΚΑΤΣΙΑΔΡΑΜΗΣ ΔΙΣΚΟΣ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ: Τὸ πρῶτο πανάρχαιο σύστημα τυπογραφίας* TA MEIONEKTHMATA ΠΟΥ ΩΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΡΡΙΨΗ TOY Πρόλογος Ὅπως εἶναι γνωστό, ὁ Δίσκος τῆς Φαιστοῦ (Δ.Φ.) ἐγράφη μὲ τὴν χρήση σφραγίδων, οἱ ὁποῖες ἀπετυπώθησαν ἐπὶ τοῦ πηλοῦ. Δηλαδὴ ἐγράφη διὰ κινητῶν τυπογραφικῶν στοιχείων. Ὅμως τὸ σφραγιδικὸ αὐτὸ «τυπογραφικὸ» σύστημα τοῦ Δ.Φ., τὸ ὁποῖο στὴν ἀκολουθοῦσα ἀνάπτυξη θεωρεῖται ὡς δεδομένο ὅτι εἶναι Κρητικῆς κατασκευῆς, γεννᾷ ὡρισμένα ἐρωτηματικὰ σχετικῶς μὲ τοὺς λόγους κατασκευῆς του καθὼς καὶ μὲ τὰ πλεονεκτήματα ἢ μειονεκτήματα, τὰ ὁποῖα παρουσιάζει συγκρινόμενο μὲ τὴν ΓΓΑ/B. 1. Τὰ ὑλικὰ γραφῆς. Σύγκριση μεταξὺ σφραγιδικοῦ συστήματος Δ.Φ., ΓΓΑ/B καὶ σφηνοειδοῦς. Τὸ μέγεθος τῶν γραφομένων κειμένων μὲ τὸ σύστημα τῶν σφραγίδων τοῦ Δ.Φ. Τὸ κύριο χαρακτηριστικὸ τοῦ ὑπ’ ὄψιν συστήματος γραφῆς εἶναι, ὅτι τὰ γραφήματά του ἀπετυπώνοντο διὰ ἀναγλύφων σφραγίδων. Ἡ ἀποτύπωση ὅμως τῶν σφραγίδων ἀπαιτεῖ καὶ κατάλληλο πλαστικὸ ὑλικό, ἐπὶ τοῦ ὁποίου καὶ θὰ πιεσθοῦν. Τοιούτου εἴδους ὑλικὰ εἶναι μόνον δύο: α. Ὁ πηλός· β. Τὸ κερὶ ἤ, γιὰ νὰ ἀκριβολογήσουμε, ἡ κηρωμένη πινακίδα γραφῆς. Δηλαδὴ τὸ σφραγιδικὸ σύστημα τοῦ Δ.Φ. ἀνεπτύχθη καὶ μόνον, ὅπως γράφεται ἐπὶ τῶν προηγουμένων ὑλικῶν. Οἱ χρησιμοποιηθεῖσες πινακίδες γιὰ τὴν καταγραφὴ πληροφοριῶν μὲ τὸ σύστημα τοῦ Δ.Φ. θὰ εἶχαν, ἐὰν ὑπῆρχαν, ἄνω ὅριο μεγέθους, ὅπως ἀκριβῶς συμβαίνει καὶ στὶς μέχρι τώρα εὑρεθεῖσες πινακίδες τῆς ΓΓΑ/B. Ὅπως εἶναι φυσικό, ὁ περιορισμὸς τοῦ μεγέθους τῆς κάθε πινακίδος ὁδηγεῖ στὴν δημιουργία μεγάλου ἀριθμοῦ πινακίδων μὲ ὅλα τὰ προβλήματα χώρου καὶ χρήσεως, τὰ ὁποῖα ἕπονται τῆς πληθώρας τῶν πινακίδων. Στὰ ἀνωτέρω ἐπιχειρήματα εἶναι δυνατὸν νὰ ἀντιταχθῇ ἡ ἄποψη, ὅτι ἔχουν εὑρεθῆ χιλιάδες πήλινες πινακίδες τῆς σφηνοειδοῦς γραφῆς (συντομογραφικῶς ΣΦ), συλλαβικῆς γραφῆς καὶ αὐτῆς, καθὼς καὶ χιλιάδες πινακίδες τῆς ΓΓΒ καὶ ἑπομένως ἡ πληθώρα τῶν ἀνακαλυφθέντων πινακίδων θὰ ἔπρεπε νὰ ἀποδεικνύῃ καλῶς, ὅτι ὁ περιορισμὸς τοῦ μεγέθους, τὸν ὁποῖο ἐπιβάλλει ὁ πηλὸς ὡς ὑλικὸ γραφῆς, δὲν ἦτο πρόβλημα. Ὅσον ἀφορᾷ στὴν ΣΦ γραφή, ἡ «φιλοσοφία» της ἔγκειται στὸν συνδυασμὸ κατὰ θέση καὶ κατὰ ποσότητα, στὴν εὔκολη ἀποτύπωση μιᾶς σφήνας, δηλαδὴ τοῦ ἀποτυπώματος ἑνὸς τριγωνικῆς διατομῆς στυλίσκου πάνω στὸν πηλό. Ἔτσι γιὰ τὴν ἀποτύπωση ἐπὶ τοῦ πηλοῦ τῶν σημείων τῆς σφηνοειδοῦς γραφῆς ἀρκοῦσε ὁ συνδυασμὸς τῶν τριγωνικῶν σφηνῶν κατὰ τὸ πλῆθος καὶ τὴν θέση νὰ ἦτο γνωστὸς ἀπὸ μνήμης στὸν γραφέα. Ἀντὶ λοιπὸν νὰ ὑπάρχουν διαφορετικὰ στὴν μορφὴ συλλαβογράμματα, ὅπως τὰ συλλαβογράμματα τῆς ΓΓΑ/B ἢ ὅπως οἱ διαφορετικὲς σφραγῖδες τοῦ Δ.Φ., ὑπῆρχαν ἁπλῶς διαφορετικοὶ συνδυασμοὶ τοῦ ἰδίου μορφήματος, δηλαδὴ τῆς σφήνας. Ἡ ΣΦ λοιπὸν ἀπέφυγε τὸ πρόβλημα τῶν διαφορετικῶν σφρα- * Βλέπε τὸ πρῶτο μέρος τῆς ἔρευνας στὸν «Δαυλό», τεῦχος 195, σ. 12105.