ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ E. Βενιζέλος καὶ Δημ. Γούναρης ἐγνώριζαν ἀπὸ τὸ 1920 τὴν Μικρασιατικὴ κατάρρευση Στὴν ἀρχὴ τοῦ ἀπολογητικοῦ του ὑπομνήματος κατὰ τὴν διάρκεια τῶν ἀνακρίσεων πρὶν ἀπὸ τὴν δίκη τῶν Ἕξι ὁ Δημ. Γούναρης γράφει μεταξὺ ἄλλων: «Δὲν εἶναι δὲ ἀκριβὲς τὸ λεγόμενον ἐν τῇ κατηγορίᾳ, ὅτι τὸ συνεπείᾳ τοῦ Μικρασιατικοῦ ἀτυχήματος καταληφθὲν ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ ἔδαφος ἦτο μέρος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας. Οὔτε δικαίῳ οὔτε πράγματι ἀληθεύει τοιοῦτος ἰσχυρισμός. Δικαίῳ ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν οὐδέποτε ἐπεκυρώθη ὑπὸ οὐδεμίας τῶν ὑπογραψασῶν αὐτὴν Δυνάμεων, οὔτε ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ἑπομένως ἐπικυρώσεις ἀντηλλάγησαν, οὔτε τὰ κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης νομικὰ ἀποτελέσματα ἐπῆλθον ποτέ, ἀλλ’ οὔτε καὶ ἂν ἐπήρχοντο τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα θὰ προσηρτᾶτο εἰς τὸ Ἑλληνικὸ κράτος τὸ διὰ τῶν ὅρων τῆς συνθήκης ἀποσπώμενον τῆς Τουρκίας τεμάχιον τοῦ Μικρασιατικοῦ ἐδάφους». Μὲ ἄλλα λόγια ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν ὑπῆρξε κατ’ οὐσίαν ἄκυρος. Ἕνα χαρτὶ μὲ κάποιες ὑπογραφὲς ἦταν, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ ὑποχρεώνῃ τὶς χῶρες ποὺ τὴν ὑπέγραψαν σὲ ἐνέργειες ἐπιβολῆς της σὲ βάρος τῆς Τουρκίας. Οὔτε κἂν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἐπεκυρώθη, ὥστε ἔστω καὶ μόνη νὰ «νομιμοποιῆται» σὲ ἐπιθετικὲς ἐνέργειες πρὸς κατοχύρωσιν τῶν ὅρων τῆς συνθήκης. Καὶ μετὰ ἀπὸ αὐτὸ ἀνακύπτει ἕνα πελώριο ἐρώτημα: Γιατί ἀπεστάλη ἐκστρατευτικὸ σῶμα στὴν M. Ἀσία καὶ γιατί οἱ κυβερνήσεις μετὰ τὸ 1920 ἠκολούθησαν κατὰ κεραίαν τὴν πολιτικὴ τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου; Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ γίνεται πιὸ ἐπιτακτικό, ἂν ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ ἑξῆς: α) Ἀπὸ τὸ 1915 ἡ παραχώρησις ἐδαφῶν τῆς M. Ἀσίας στὴν Ἑλλάδα ἦταν μία ἀόριστη ὑπόσχεσις – κυρίως τῆς Βρεταννίας – χωρὶς ἀνάληψιν οὐδεμιᾶς δεσμεύσεως ἐκ μέρους τῶν συμμάχων. Γι’ αὐτὸ στὸ ὑπόμνημά του πρὸς τὸν Κωνσταντῖνο ὁ Βενιζέλος ἔγραφε περὶ πιθανῆς ἐκχωρήσεως. Τὴν ἴδια ἐποχὴ τὸ ὑπουργικὸ συμβούλιο τῆς Γαλλίας ἀπέκρουε τὸν πιθανὸ διαμελισμὸ τῆς Τουρκίας. Πρᾶγμα ποὺ ἔκανε γνωστὸ στὸν τότε πρωθυπουργὸ Δημ. Γούναρη ὁ Γάλλος πρέσβυς. Αὐτὸ τὸ ἀναφέρουν στὸ ἡμερολόγιό τους καὶ ὁ Γ. Στρέιτ καὶ ὁ I. Μεταξᾶς. β) Ἀπὸ τὸ 1917 ἡ Γαλλία εἶχε διαβεβαιώσει τὴν Ρωσσία, ὅτι οὐδεμίαν ὑποχρέωσιν θ’ ἀνελάμβανε γιὰ τὶς μεγάλες ἑλληνικὲς διεκδικήσεις (Ρωσσικὴ Βίβλος 1922). γ) Ἡ Ἑλλὰς εἰσῆλθε στὸν πόλεμο τὸ 1917 ἄνευ ὅρων. Δὲν ὑπεγράφη κανένα πρωτόκολλον, οὔτε ἔγιναν προφορικὲς συμφωνίες, ποὺ νὰ προέβλεπαν τὴν θέσιν τῆς χώρας μετὰ τὸν πόλεμο καὶ νὰ καθώριζαν τὶς διεκδικήσεις της. Σὲ ἀντίθεσιν Περισσότερα περὶ τῶν διεθνῶν παρασκηνίων τῆς Μικρασιατικῆς ἐκστρατείας καὶ Μικρασιατικῆς καταστροφῆς βλ. «Δαυλόν», τεύχη 190, 191, 192 καὶ 193.