ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΥΚΟΒΙΣΤΑΣ E. Βενιζέλος καὶ Δημ.Γούναρης ἐγνώριζαν ἀπὸ τὸ 1920 τὴν Μικρασιατικὴ κατάρρευση Στὴν ἀρχὴ τοῦ ἀπολογητικοῦ του ὑπομνήματος κατὰ τὴν διάρκεια τῶν ἀνα- κρίσεων πρὶν ἀπὸ τὴν δίκη τῶν Ἕξι ὁ Δημ. Γούναρης γράφει μεταξὺ ἄλλων: «Δὲν εἶναι δὲ ἀκριβὲς τὸ λεγόμενον ἐν τῇ κατηγορίᾳ, ὅτι τὸ συνεπείᾳ τοῦ Μι- κρασιατικοῦ ἀτυχήματος καταληφθὲν ὑπὸ τοῦ ἐχθροῦ ἔδαφος ἦτο μέρος τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπικρατείας. Οὔτε δικαίῳ οὔτε πράγματι ἀληθεύει τοιοῦτος ἰσχυ- ρισμός. Δικαίῳ ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν οὐδέποτε ἐπεκυρώθη ὑπὸ οὐδεμίας τῶν ὑπογραψασῶν αὐτὴν Δυνάμεων, οὔτε ὑπὸ τῆς Ἑλλάδος, οὔτε ἑπομένως ἐπικυ- ρώσεις ἀντηλλάγησαν, οὔτε τὰ κατὰ τοὺς ὅρους τῆς συνθήκης νομικὰ ἀποτελέ- σματα ἐπῆλθον ποτέ, ἀλλ’ οὔτε καὶ ἂν ἐπήρχοντο τὰ ἀποτελέσματα ταῦτα θὰ προ- σηρτᾶτο εἰς τὸ Ἑλληνικὸ κράτος τὸ διὰ τῶν ὅρων τῆς συνθήκης ἀποσπώμενον τῆς Τουρκίας τεμάχιον τοῦ Μικρασιατικοῦ ἐδάφους». Μὲ ἄλλα λόγια ἡ Συνθή- κη τῶν Σεβρῶν ὑπῆρξε κατ’ οὐσίαν ἄκυρος. Ἕνα χαρτὶ μὲ κάποιες ὑπογραφὲς ἦταν, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ ὑποχρεώνῃ τὶς χῶρες ποὺ τὴν ὑπέγραψαν σὲ ἐνέργειες ἐπιβολῆς της σὲ βάρος τῆς Τουρκίας. Οὔτε κἂν ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα ἐπεκυρώθη, ὥστε ἔστω καὶ μόνη νὰ «νομιμοποιῆται» σὲ ἐπιθετικὲς ἐνέργειες πρὸς κατοχύ- ρωσιν τῶν ὅρων τῆς συνθήκης. Καὶ μετὰ ἀπὸ αὐτὸ ἀνακύπτει ἕνα πελώριο ἐρώ- τημα: Γιατί ἀπεστάλη ἐκστρατευτικὸ σῶμα στὴν M. Ἀσία καὶ γιατί οἱ κυβερνή- σεις μετὰ τὸ 1920 ἠκολούθησαν κατὰ κεραίαν τὴν πολιτικὴ τοῦ Ἐλ. Βενιζέλου; Τὸ ἐρώτημα αὐτὸ γίνεται πιὸ ἐπιτακτικό, ἂν ληφθοῦν ὑπ’ ὄψιν καὶ τὰ ἑξῆς: α) Ἀπὸ τὸ 1915 ἡ παραχώρησις ἐδαφῶν τῆς M. Ἀσίας στὴν Ἑλλάδα ἦταν μία ἀόριστη ὑπόσχεσις – κυρίως τῆς Βρεταννίας – χωρὶς ἀνάληψιν οὐδεμιᾶς δε- σμεύσεως ἐκ μέρους τῶν συμμάχων. Γι’ αὐτὸ στὸ ὑπόμνημά του πρὸς τὸν Κων- σταντῖνο ὁ Βενιζέλος ἔγραφε περὶ πιθανῆς ἐκχωρήσεως. Τὴν ἴδια ἐποχὴ τὸ ὑπουρ- γικὸ συμβούλιο τῆς Γαλλίας ἀπέκρουε τὸν πιθανὸ διαμελισμὸ τῆς Τουρκίας. Πρᾶγμα ποὺ ἔκανε γνωστὸ στὸν τότε πρωθυπουργὸ Δημ. Γούναρη ὁ Γάλλος πρέ- σβυς. Αὐτὸ τὸ ἀναφέρουν στὸ ἡμερολόγιό τους καὶ ὁ Γ. Στρέιτ καὶ ὁ I. Μεταξᾶς. β) Ἀπὸ τὸ 1917 ἡ Γαλλία εἶχε διαβεβαιώσει τὴνΡωσσία, ὅτι οὐδεμίαν ὑπο- χρέωσιν θ’ ἀνελάμβανε γιὰ τὶς μεγάλες ἑλληνικὲς διεκδικήσεις (Ρωσσικὴ Βίβλος 1922). γ) Ἡ Ἑλλὰς εἰσῆλθε στὸν πόλεμο τὸ 1917 ἄνευ ὅρων. Δὲν ὑπεγράφη κανένα πρωτόκολλον, οὔτε ἔγιναν προφορικὲς συμφωνίες, ποὺ νὰ προέβλεπαν τὴν θέσιν τῆς χώρας μετὰ τὸν πόλεμο καὶ νὰ καθώριζαν τὶς διεκδικήσεις της. Σὲ ἀντίθεσιν Περισσότερα περὶ τῶν διεθνῶν παρασκηνίων τῆς Μικρασιατικῆς ἐκστρατείας καὶ Μικρασιατικῆς καταστροφῆς βλ. «Δαυλόν», τεύχη 190, 191, 192 καὶ 193.