«Μανούσεια» (1848): Ἡ ἐπίθεση τῶν σκοταδιστῶν Πρὸς τὸ τέλος Ἰανουαρίου τοῦ 1848 ἠγέρθη στὸ πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν μέγα θέμα γιὰ τὶς παραδόσεις τοῦ καθηγητοῦ τῆς Γενικῆς Ἱστορίας Θεόδωρου Μανούση. Ἔγιναν μάλιστα τὸν Φεβρουάριο τοῦ ἰδίου ἔτους ταραχές, ποὺ ὠνομάσθησαν «Μανούσεια». Στὴν «Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια» τοῦ «Πυρσοῦ» στὸ σχετικὸ λῆμμα γράφεται: «Ὠνομάσθησαν οὕτως αἱ ταραχαί, αἵτινες ἔλαβον χώραν κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1848 μεταξὺ τῶν φοιτητων τῆς Θεολογικῆς καὶ Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ πανεπιστημίου Ἀθηνῶν ἐξ ἀφορμῆς διατριβῆς, δημοσιευθείσης ἐν τῷ “Αἰῶνι” καὶ καθαπτομένης τοῦ ἐν τῷ πανεπιστημίῳ καθηγητοῦ τῆς γενικῆς ἱστορίας Θεοδώρου Μανούση, ὡς ἐκφρασθέντος ἐν ταῖς παραδόσεσί του ἀνευλαβῶς περὶ τῆς θρησκείας καὶ τοῦ κλήρου». Ἀπὸ τὴν σχετικὴν ἀρθρογραφίαν στὴν ἐφημερίδα «Αἰὼν» τοῦ Φαναριώτη Φιλήμονα – ἐφημερίδα αἰχμὴ κατὰ τοῦ Μανούση – δὲν συνάγεται ὅτι κατεφέρθη κατὰ τοῦ κλήρου. Οἱ δὲ κατηγορίες γιὰ προσβολήν τῆς θρησκείας ἑστιάζονται σὲ πέντε σημεῖα: α) Ὅτι παρέδωσε χωρὶς ἐπίκρισιν τὴν ἀπάντησιν τοῦ Λούθηρου στὸν βασιλέα τῆς Ἀγγλίας, ποὺ τὸν ἐχαρακτήρισε σ’ αὐτὴν κακοήθη καὶ ὅτι «προσετρίβει μὲ τὸν σκατόν του τὸν στέφανον τοῦ Χριστοῦ» [κατὰ λέξιν στὰ πρακτικὰ τῆς ἀνακρίσεως τοῦ ἱερέως Παΐσιου Ἰωαννίτη (ἐξ Ἰωαννίνων), ποὺ πρῶτος ἐδημοσίευσε στὸν «Αἰῶνα», τ. 843, 28/1/1848, λίβελλον κατὰ τοῦ Μανούση, ἀπὸ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον, στὶς 4 Φεβρουαρίου]. β) Ὅτι ἐξήγησε διὰ φυσικῶν αἰτίων τὴν θεοφάνειαν στὸ ὅρος Σινᾶ, ὅταν ὁ Μωυσῆς παρέλαβε τὶς δέκα ἐντολές. γ) Ὅτι ἡ διάνοιξις τῆς Ἐρυθρᾶς Θάλασσας κατὰ τὴν Ἔξοδο τῶν Ἑβραίων ὠφείλετο στὴν παλίρροια. δ) Ὅτι τὴν περιτομὴν παρέλαβαν οἱ Ἑβραῖοι ἀπὸ τοὺς Αἰγυπτίους. ε) Ὅτι στὴν Π. Διαθήκη δὲν γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς. Ἴσως σήμερα μία τέτοια διένεξις νὰ προκαλῇ γέλωτα. Ὅμως τὸ 1848 τὸ θέμα ἦταν μεγάλο. Εἶναι δὲ τὸ γεγονὸς ἐνδεικτικὸ τῆς φορᾶς τῶν πραγμάτων κατὰ τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 19ου αἰῶνος. Κατ’ ἀρχὰς ἔχουμε τὴν διένεξιν ἐπιστήμης καὶ θρησκείας, ποὺ ἁπλώθηκε σ’ ὅλην τὴν Εὐρώπη τὸν 19ον αἰῶνα καὶ ἐκορυφώθηκε στὸ τέλος τοῦ αἰῶνος μὲ τὴν διατύπωσιν ἀπὸ τὸν Δαρβῖνο τῆς θεωρίας περὶ ἐξελίξεως τῶν εἰδῶν. Ὁ Θ. Μανούσης μὲ σπουδὲς στὸ ἐξωτερικὸ (στὴν Γερμανία), ὅπως ἄλλως τε ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν τότε καθηγητῶν, μετέφερε τὸ πνεῦμα αὐτὸ στὶς παραδόσεις του. Αὐτὸ ἠνώχλησε ὄχι τοὺς φοιτητὲς τῆς Φιλοσοφικῆς, ὅπου ἐδίδασκε, ἀλλὰ 11 τελικὰ ἱερεῖς - φοιτητὲς τῆς Θεολογίας. Ἀποτέλεσμα ἦταν οἱ φοιτητὲς τῆς Φιλοσοφικῆς νὰ ἐκδηλώσουν τὴν συμπαράστασίν τους πρὸς τὸν καθηγητήν τους καὶ διὰ προπηλακισμῶν (ἀκόμα καὶ διά ροπάλων κατὰ τὸν «Αἰῶνα») ν’ ἀπαγορεύσουν στοὺς συναδέλφους τους τῆς Θεολογικῆς νὰ παρακολουθοῦν τὶς παραδόσεις τοῦ Μανούση. Καὶ βε-