«Μανούσεια» (1848): Ἡ ἐπίθεση τῶν σκοταδιστῶν Πρὸς τὸ τέλος Ἰανουαρίου τοῦ 1848 ἠγέρθη στὸ πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν μέγα θέμα γιὰ τὶς παραδόσεις τοῦ καθηγητοῦ τῆς Γενικῆς Ἱστορίας Θε- όδωρου Μανούση. Ἔγιναν μάλιστα τὸνΦεβρουάριο τοῦ ἰδίου ἔτους τα- ραχές, ποὺ ὠνομάσθησαν «Μανούσεια». Στὴν «Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυ- κλοπαίδεια» τοῦ «Πυρσοῦ» στὸ σχετικὸ λῆμμα γράφεται: «Ὠνομάσθησαν οὕτως αἱ ταραχαί, αἵτινες ἔλαβον χώραν κατὰ Φεβρουάριον τοῦ 1848 με- ταξὺ τῶν φοιτητων τῆς Θεολογικῆς καὶ Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ πανε- πιστημίου Ἀθηνῶν ἐξ ἀφορμῆς διατριβῆς, δημοσιευθείσης ἐν τῷ “Αἰῶνι” καὶ καθαπτομένης τοῦ ἐν τῷ πανεπιστημίῳ καθηγητοῦ τῆς γενικῆς ἱστο- ρίας Θεοδώρου Μανούση, ὡς ἐκφρασθέντος ἐν ταῖς παραδόσεσί του ἀνευ- λαβῶς περὶ τῆς θρησκείας καὶ τοῦ κλήρου». Ἀπὸ τὴν σχετικὴν ἀρθρο- γραφίαν στὴν ἐφημερίδα «Αἰὼν» τοῦ Φαναριώτη Φιλήμονα – ἐφημερίδα αἰχμὴ κατὰ τοῦ Μανούση – δὲν συνάγεται ὅτι κατεφέρθη κατὰ τοῦ κλή- ρου. Οἱ δὲ κατηγορίες γιὰ προσβολήν τῆς θρησκείας ἑστιάζονται σὲ πέ- ντε σημεῖα: α) Ὅτι παρέδωσε χωρὶς ἐπίκρισιν τὴν ἀπάντησιν τοῦ Λούθηρου στὸν βασιλέα τῆς Ἀγγλίας, ποὺ τὸν ἐχαρακτήρισε σ’ αὐτὴν κακοήθη καὶ ὅτι «προσετρίβει μὲ τὸν σκατόν του τὸν στέφανον τοῦ Χριστοῦ»[κατὰ λέξιν στὰ πρακτικὰ τῆς ἀνακρίσεως τοῦ ἱερέως Παΐσιου Ἰωαννίτη (ἐξ Ἰωαννί- νων), ποὺ πρῶτος ἐδημοσίευσε στὸν «Αἰῶνα», τ. 843, 28/1/1848, λίβελλον κατὰ τοῦ Μανούση, ἀπὸ τὴν Ἱερὰν Σύνοδον, στὶς 4 Φεβρουαρίου]. β) Ὅτι ἐξήγησε διὰ φυσικῶν αἰτίων τὴν θεοφάνειαν στὸ ὅρος Σινᾶ, ὅταν ὁ Μωυσῆς παρέλαβε τὶς δέκα ἐντολές. γ) Ὅτι ἡ διάνοιξις τῆς Ἐρυθρᾶς Θάλασσας κατὰ τὴν Ἔξοδο τῶν Ἑβραί- ων ὠφείλετο στὴν παλίρροια. δ) Ὅτι τὴν περιτομὴν παρέλαβαν οἱ Ἑβραῖοι ἀπὸ τοὺς Αἰγυπτίους. ε) Ὅτι στὴν Π. Διαθήκη δὲν γίνεται λόγος γιὰ τὴν ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς. Ἴσως σήμερα μία τέτοια διένεξις νὰ προκαλῇ γέλωτα. Ὅμως τὸ 1848 τὸ θέμα ἦταν μεγάλο. Εἶναι δὲ τὸ γεγονὸς ἐνδεικτικὸ τῆς φορᾶς τῶν πραγ- μάτων κατὰ τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 19ου αἰῶνος. Κατ’ ἀρχὰς ἔχουμε τὴν διέ- νεξιν ἐπιστήμης καὶ θρησκείας, ποὺ ἁπλώθηκε σ’ ὅλην τὴν Εὐρώπη τὸν 19ον αἰῶνα καὶ ἐκορυφώθηκε στὸ τέλος τοῦ αἰῶνος μὲ τὴν διατύπωσιν ἀπὸ τὸνΔαρβῖνο τῆς θεωρίας περὶ ἐξελίξεως τῶν εἰδῶν. Ὁ Θ. Μανούσης μὲ σπουδὲς στὸ ἐξωτερικὸ (στὴν Γερμανία), ὅπως ἄλλως τε ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν τότε καθηγητῶν, μετέφερε τὸ πνεῦμα αὐτὸ στὶς παραδό- σεις του. Αὐτὸ ἠνώχλησε ὄχι τοὺς φοιτητὲς τῆς Φιλοσοφικῆς, ὅπου ἐδί- δασκε, ἀλλὰ 11 τελικὰ ἱερεῖς - φοιτητὲς τῆς Θεολογίας. Ἀποτέλεσμα ἦταν οἱ φοιτητὲς τῆς Φιλοσοφικῆς νὰ ἐκδηλώσουν τὴν συμπαράστασίν τους πρὸς τὸν καθηγητήν τους καὶ διὰ προπηλακισμῶν (ἀκόμα καὶ διά ροπά- λων κατὰ τὸν «Αἰῶνα») ν’ ἀπαγορεύσουν στοὺς συναδέλφους τους τῆς Θεολογικῆς νὰ παρακολουθοῦν τὶς παραδόσεις τοῦ Μανούση. Καὶ βε-