ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἢ συμμόρφωση στὶς ὁμαδικὲς προστακτικὲς Ὑπάρχει ἕνας ἰδιαίτρος χαρακτήρας στὶς ὁμάδες ποὺ συναρπάζει πολλούς, δηλαδὴ οἱ πιέσεις συμμόρφωσης στὶς ὁμαδικὲς προστακτικὲς ποὺ δέχονται τὰ ἀτομικὰ μέλη. Τὸ σύγχρονο ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ εἶναι μεγάλο καὶ μορφοποιήθηκε ἀπὸ βασικὲς ἔρευνες, ὅπως ἐκείνη τοῦ Γουάιτ ὁ «Οργανωτικὸς Ανθρωπος» καὶ τὴν ἀντίληψη τοῦ Ρίσμαν γιὰ τὴν ἔξωστρεφόμενη προσωπικότητα. Τὸ θέμα τοῦτο δὲν εἶναι καινούργιο. Περισσότερο ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια πρὶν ὁ ντὲ Τοκβὶλ, ἔγραψε, ὅτι δὲν ξέρει καμμιὰ ἄλλη χώρα ποὺ νὰ ὑπάρχει τόσο μικρὴ ἀνεξαρτησία τοῦ πνεύματος καὶ πραγματικὴ ἐλευθερία συζήτησης ἀπὸ τὴν ̓Αμερική. Στὴν ̓Αμερικὴ ἡ πλειονότητα ἀνεγείρει τεράτια φράγματα γύρω ἀπὸ τὴν ἐλευθερία τῆς γνώμης. Ἡ πλειονότητα δὲν λέει πιὰ «δὲν εἶσαι ἐλεύθερος νὰ σκέπτεσαι διαφορετικὰ ἀπὸ μένα, ἀλλὰ πρέπει νὰ σκέπτεσαι ὅπως ἐγώ, ἀλλιῶς θὰ πεθάνεις», ἀλλὰ λέει «εἶσαι ἐλεύθερος νὰ σκέπτεσαι διαφορετικὰ ἀπὸ μένα καὶ νὰ διατηρήσεις τὴν ζωή σου καὶ ὁτιδήποτε κατέχεις, ἀλλὰ θὰ σοῦ εἶναι ἄχρηστη, ἀφοῦ δὲν θὰ ἐκλεγεῖς ποτὲ ἀπὸ τοὺς συμπολίτες σου σὲ δημόσιο λειτούργημα καὶ θὰ σὲ περιγελάσουν ἄν ζητήσεις τὴν ἐκτίμησή τους οἱ σύντροφοί σου θὰ σὲ θεωρήσουν σὰν ἕνα ὄχι καθαρὸ ἄνθρωπο, ἐνῶ ἀκόμη καὶ ἐκεῖνοι ποὺ πιστεύουν στὴν ἀθωότητά σου θὰ σὲ ἐγκαταλείψουν τελευταῖοι, ἀφοῦ καὶ αὐτοὶ μὲ τὴν σειρά τους θὰ ἐγκαταλειφθοῦν». Σχεδὸν ὁ καθένας θὰ συμφωνήσει, ὅτι τὰ ἄτομα δὲν θὰ πρέπει νὰ συμμορφώνονται τυφλὰ στοὺς ὁμαδικοὺς κανόνες γιὰ νὰ μὴν εἶναι κάθε ὁμαδικὸ μέλος ἀντίγραφο τῶν ἄλλων μελῶν. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἡ ἄλλη πλευρὰ τοῦ νομίσματος. Ἡ ἀρνητικὴ κατάσταση ὁποιουδήποτε προσώπου ποὺ δὲν ἀνήκει σὲ ὁμάδα μὲ σαφεῖς κανόνες καὶ ἀξίες ---ἡ ἀπουσία τῶν κοινωνικῶν ᾱναφορῶν καὶ ἡ κατάσταση τῆς ἀνομίας ποὺ περιέγραψε ὁ Ντουρκχέιμ --καθιστᾶ ἁπαραίτητη τὴν κοινωνικὴ ὑποστήριξη τοῦ ἀτόμου στὶς ἀξίες καὶ τὶς πίστεις του. Τὸ ᾱτομο χρειάζεται νὰ γίνει ἀποδεκτὸ σὰν μέλος ἀπὸ μιὰ ὁμάδα ποὺ διαθέτει ἀξίες, ἐνῶ ἡ ἀποτυχία του σὰν μέλους τῆς ὁμάδας θὰ δημιουργήσει ἀγωνία καὶ θὰ τὸν ὁδηγήσει σὲ προσωπικὴ ἀποδιοργάνωση. ̓Απὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ὅμως ἡ συμμετοχὴ στὴν ὁμάδα τείνει νὰ στοιχίζει στὸ ἄτομο τὴν ἀτομικότητά του, γιατί, γιὰ νὰ ἀποφύγει τὴν πλήρη προσωπικὴ ἀποδιοργάνωση, πρέπει νὰ συμμορφώνεται τουλάχιστο σὲ ἕνα ἐλάχιστο βαθμὸ στὶς ἀξίες τῆς ὁμάδας ποὺ ἀνήκει. Ἢ συμμόρφωση ἀποτελεῖ μεταβολὴ στὴν συμπεριφορὰ καὶ στὶς πίστεις σὰν καρπὸ πραγματικῶν ἤ περιθωριακῶν ὁμαδικῶν πιέσεων. Οἱ πιέσεις τῆς ὁμάδας ἀποτελοῦν Ψυχολογικὴ δύναμη γιὰ τὴν πλήρωση τῶν προσδοκιῶν ποὺ ἔχουν τὰ ἄλλα ὁμαδικὰ μέλη ἀπὸ τὸ ἄτομο αὐτό, ἱδιαίτερα τῶν προσδοκιῶν ἐκείνων ποὺ τὰ ἄλλα μέλη σχετίζουν μὲ τὸν προσωπικὸ ρόλο του ἤ τὴν συμπεριφορά του, ὅπως περιγράφεται ἀπὸ τοὺς κανόνες τῆς ὁμάδας ποὺ ἀνήκει. Οἱ ὁμάδες καθορίζονται μὲ βάση κάποια ὁμοιομορφία τῶν ἀνθρώπων (π.χ. οἱ ἔανθοί, οἱ δευτεροετεῖς φοιτητές, τὰ πρόσωπα ποὺ ἀνήκουν στὸ τρίτο σπίτι κάθε τετραγώνου). Στὴν ἔκταση ποὺ ἡ ὁμοιότητα εἶναι ἄγνωστη ἤ ὄχι σημαντικὴ σὲ ἐκείνους ποὺ ὑπάγονται σὲ ἕνα στατιστικὸ ἄθροισμα, τὸ ἄθροισμα αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ ὁμάδα. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ψυχολογικὴ δέσμευση μὲ ἄλλους, ἐκτὸς ἄν κάποιος ἔχει συνειδητοποιήσει τὴν ὕπαρξή τους. Ὁ Λιούιν ὑποστήριξε τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ὁμοιότητα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων ἐπιτρέπει τὴν κατάταξή τους καὶ τὴν ὑπαγωγή τους στὴν ἴδια ἀφηρημένη ἔννοια, ἐνῶ ἡ ὑπαγωγή τους στὴν ἴδια κοινωνικὴ ὁμάδα σημαίνει τὴν συγκεκριμένη δυναμικὴ διασυσχέτιση τῶν προσώπων. Ὃ σύζυγος ἤ ἡ σύζυγος καὶ τὸ βρέφος μοιάζουν λιγότερο μεταξύ τους, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἀποτελοῦν μιὰ φυσικὴ ὁμάδα ἰσχυρότερη ἀπ ̓ ὅ,τι εἶναι τὸ βρέφος σὲ σχέση μὲ τὰ ἄλλα βρέφη.