ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἢ συμμόρφωση στὶς ὁμαδικὲς προστακτικὲς Ὑπάρχει ἕνας ἰδιαίτρος χαρακτήρας στὶς ὁμάδες ποὺ συναρπάζει πολλούς, δη- λαδὴ οἱ πιέσεις συμμόρφωσης στὶς ὁμαδι- κὲς προστακτικὲς ποὺ δέχονται τὰ ἀτομι- κὰ µέλη. Τὸ σύγχρονο ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ εἶναι µεγάλο καὶ µορφοποιήθηκε ἀπὸ βασικὲς ἔρευνες, ὅπως ἐκείνη τοῦ Γουάιτ ὁ «Οργανωτικὸς Ανθρωπος» καὶ τὴν ἀντίληψη τοῦ Ρίσμαν γιὰ τὴν ἔξω- στρεφόµενη προσωπικότητα. Τὸ θέµα τοῦ- το δὲν εἶναι καινούργιο. Περισσότερο ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια πρὶν ὁ ντὲ Τοκβὶλ, ἔγραψε, ὅτι δὲν ξέρει καμμιὰ ἄλλη χώρα ποὺ νὰ ὑπάρχει τόσο μικρὴ ἀνε- ξαρτησία τοῦ πνεύματος καὶ πραγματικὴ ἐλευθερία συζήτησης ἀπὸ τὴν ᾽Αμερική. Στὴν ᾽Αμερικὴ ἡ πλειονότητα ἀνεγείρει τε- ράτια φράγματα γύρω ἀπὸ τὴν ἐλευθερία τῆς γνώμης. Ἡ πλειονότητα δὲν λέει πιὰ «δὲν εἶσαι ἐλεύθερος νὰ σκέπτεσαι διαφο- ρετικὰ ἀπὸ μένα, ἀλλὰ πρέπει νὰ σκέπτε- σαι ὅπως ἐγώ, ἀλλιῶς θὰ πεθάνεις», ἀλλὰ λέει «εἶσαι ἐλεύθερος νὰ σκέπτεσαι διαφο- ρετικὰ ἀπὸ μένα καὶ νὰ διατηρήσεις τὴν ζωή σου καὶ ὁτιδήποτε κατέχεις, ἀλλὰ θὰ σοῦ εἶναι ἄχρηστη, ἀφοῦ δὲν θὰ ἐκλεγεῖς ποτὲ ἀπὸ τοὺς συμπολίτες σου σὲ δηµόσιο λειτούργημα καὶ θὰ σὲ περιγελάσουν ἄν ζη- τήσεις τὴν ἐκτίμησή τους οἱ σύντροφοί σου θὰ σὲ θεωρήσουν σὰν ἕνα ὄχι καθαρὸ ἄνθρωπο, ἐνῶ ἀκόμη καὶ ἐκεῖνοι ποὺ πι- στεύουν στὴν ἀθωότητά σου θὰ σὲ ἐγκατα- λείψουν τελευταῖοι, ἀφοῦ καὶ αὐτοὶ μὲ τὴν σειρά τους θὰ ἐγκαταλειφθοῦν». Σχεδὸν ὁ καθένας θὰ συμφωνήσει, ὅτι τὰ ἄτομα δὲν θὰ πρέπει νὰ συμμορφώνονται τυφλὰ στοὺς ὁμαδικοὺς κανόνες γιὰ νὰ μὴν εἶναι κάθε ὁμαδικὸ µέλος ἀντίγραφο τῶν ἄλλων μελῶν. Ὑπάρχει ὅμως καὶ ἡ ἄλλη πλευρὰ τοῦ νομίσματος. Ἡ ἀρνητικὴ κατάσταση ὁποιουδήποτε προσώπου ποὺ δὲν ἀνήκει σὲ ὁμάδα μὲ σαφεῖς κανόνες καὶ ἀξίες ---ἡ ἀπουσία τῶν κοινωνικῶν ᾱ- ναφορῶν καὶ ἡ κατάσταση τῆς ἀνομίας ποὺ περιέγραψε ὁ Ντουρκχέιμ --καθιστᾶ ἁπαραίτητη τὴν κοινωνικὴ ὑποστήριξη τοῦ ἀτόμου στὶς ἀξίες καὶ τὶς πίστεις του. Τὸ ᾱ- τοµο χρειάζεται νὰ γίνει ἀποδεκτὸ σὰν µέ- λος ἀπὸ μιὰ ὁμάδα ποὺ διαθέτει ἀξίες, ἐνῶ ἡ ἀποτυχία του σὰν µέλους τῆς ὁμάδας θὰ δημιουργήσει ἀγωνία καὶ θὰ τὸν ὁδηγήσει σὲ προσωπικὴ ἀποδιοργάνωση. ᾿Απὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ὅμως ἡ συμμετοχὴ στὴν ὁμάδα τείνει νὰ στοιχίζει στὸ ἄτομο τὴν ἀτομικότητά του, γιατί, γιὰ νὰ ἀποφύ- γει τὴν πλήρη προσωπικὴ ἀποδιοργάνωση, πρέπει νὰ συμμορφώνεται τουλάχιστο σὲ ἕ- να ἐλάχιστο βαθμὸ στὶς ἀξίες τῆς ὁμάδας ποὺ ἀνήκει. Ἢ συμμόρφωση ἀποτελεῖ µε- ταβολὴ στὴν συμπεριφορὰ καὶ στὶς πίστεις σὰν καρπὸ πραγματικῶν ἤ περιθωριακῶν ὁμαδικῶν πιέσεων. Οἱ πιέσεις τῆς ὁμάδας ἀποτελοῦν Ψυχολογικὴ δύναμη γιὰ τὴν πλήρωση τῶν προσδοκιῶν ποὺ ἔχουν τὰ ἄλλα ὁμαδικὰ µέλη ἀπὸ τὸ ἄτομο αὐτό, ἱ- διαίτερα τῶν προσδοκιῶν ἐκείνων ποὺ τὰ ἄλλα µέλη σχετίζουν μὲ τὸν προσωπικὸ ρόλο του ἤ τὴν συμπεριφορά του, ὅπως πε- ριγράφεται ἀπὸ τοὺς κανόνες τῆς ὁμάδας ποὺ ἀνήκει. Οἱ ὁμάδες καθορίζονται μὲ βάση κάποια ὁμοιομορφία τῶν ἀνθρώπων (π.χ. οἱ ἔαν- θοί, οἱ δευτεροετεῖς φοιτητές, τὰ πρόσωπα ποὺ ἀνήκουν στὸ τρίτο σπίτι κάθε τετρα- γώνου). Στὴν ἔκταση ποὺ ἡ ὁμοιότητα εἶναι ἄγνωστη ἤ ὄχι σημαντικὴ σὲ ἐκείνους ποὺ ὑπάγονται σὲ ἕνα στατιστικὸ ἄθροισμα, τὸ ἄθροισμα αὐτὸ δὲν ἀποτελεῖ ὁμάδα. Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ψυχολογικὴ δέ- σµευση μὲ ἄλλους, ἐκτὸς ἄν κάποιος ἔχει συνειδητοποιήσει τὴν ὕπαρξή τους. Ὁ Λιούιν ὑποστήριξε τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ὁμοιό- τητα μεταξὺ τῶν ἀνθρώπων ἐπιτρέπει τὴν κατάταξή τους καὶ τὴν ὑπαγωγή τους στὴν ἴδια ἀφηρημένη ἔννοια, ἐνῶ ἡ ὑπαγωγή τους στὴν ἴδια κοινωνικὴ ὁμάδα σηµαίνει τὴν συγκεκριµένη δυναμικὴ διασυσχέτιση τῶν προσώπων. Ὃ σύζυγος ἤ ἡ σύζυγος καὶ τὸ βρέφος μοιάζουν λιγότερο μεταξύ τους, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἀποτελοῦν μιὰ φυσικὴ ὁμάδα ἰσχυρότερη ἀπ᾽ ὅ,τι εἶναι τὸ βρέφος σὲ σχέση μὲ τὰ ἄλλα βρέφη.