H APXAIA ΚΑΘΑΡΣΙΣ, H ΤΗΛΕΟΡΑΣΙΣ O ΝΤΑΣΣΕΝ KAI O ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ I. H ΚΑΘΑΡΣΙΣ ΣΤΟ APXAIO ΘΕΑΤΡΟ Τὸ 534 π.X. ὠργανώθησαν οἱ πρῶτοι θεατρικοὶ ἀγῶνες καὶ ἐνετάχθησαν στὸ ἑορτολόγιο τῶν Ἀθηναίων. Ἔκτοτε οἱ θεατρικὲς παραστάσεις ὑπακούουν σ’ ἕνα γενικώτερο κανόνα: τὴν συναισθηματικὴ ἀποφόρτισιν τῶν μετεχόντων. Αὐτὴ ἡ δύναμις τοῦ θεάματος (νὰ ἀπελευθερώνῃ τὴν ἐκδήλωσιν τῶν συναισθημάτων) γίνεται φανερὴ στὸν καθένα μας σήμερα μὲ τὴν παρακολούθησιν ἀπὸ τὴν τηλεόρασιν ἑνὸς σπουδαίου γεγονότος, ὅπως ἦταν ἡ δολοφονία τοῦ Κυπρίου Σολωμοῦ ἢ ἡ κηδεία τῶν ἡρώων τῶν Ὑμίων. Ἄρα καὶ τὸ Θέατρο, γιὰ νὰ κατωρθώσῃ νὰ ἐλευθερώσῃ τὴν ἐκδήλωσιν τῶν συναισθημάτων καὶ νὰ ἐπιφέρῃ τὴν κάθαρσιν (ἀποφόρτισιν) τῆς ψυχῆς, πρέπει νὰ ἀναπαραγάγῃ αὐτὰ τὰ σπουδαῖα γεγονότα. Ὅπως πρῶτος κατέγραψε ὁ Ἀριστοτέλης στὴν «Ποιητική»: «Ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστου τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν». Μία ἁπλῆ φιλολογικὴ μετάφρασις τοῦ ὁρισμοῦ δὲν φθάνει, γιὰ νὰ ἀποδώσῃ τὰ βαθύτερα νοήματα τοῦ Ἀριστοτέλους καὶ νὰ ἀποκαλύψῃ, τί εἶναι ἡ τραγῳδία καὶ πῶς ἐπέρχεται ἡ κάθαρσις τοῦ θεατοῦ· γιατὶ πολλοὶ ἀναλυτὲς πλανῶνται θεωρώντας ὅτι ἡ κάθαρσις ἐπέρχεται στὸν ἥρωα τοῦ δράματος. Π.χ. καταλήγουν στὸ συμπέρασμα, ὅτι μὲ τὴν αὐτοκτονία της ἡ Ἰοκάστη καὶ τὴν αὐτοτύφλωσίν του ὁ Οἰδίπους καθαίρονται ἐκ τοῦ μιάσματος. Συγχέουν τὴν Νέμεσιν μὲ τὴν κάθαρσιν. Γιατὶ στὴν κατάστασιν τῆς Νεμέσεως περιέπεσαν Ἰοκάστη καὶ Οἰδίπους, ποὺ κανεὶς Θεὸς δὲν εἶναι ὑπεύθυνος καὶ κανεὶς Θεὸς δὲν τοὺς ἐτιμώρησε γιὰ τὴν ἀνόσια πρᾶξιν τους οὔτε καὶ κανεὶς Θεὸς εἶχε ἀποφασίσει γι’ αὐτήν. Δὲν εἶχαν κανένα ἐνδοιασμὸ οἱ ἀρχαῖοι, ὅποτε ἦταν ἀναγκαῖο, νὰ παρουσιάζουν τοὺς Θεοὺς νὰ καθορίζουν τὴν μοῖρα τοῦ ἀνθρώπου (ὁ «ἀπὸ μηχανῆς θεὸς» τῆς τραγῳδίας). Ὁ χρησμὸς τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν ἐξηγοῦσε τὴν αἰτία τῆς συμφορᾶς· δὲν ὥριζε ταυτόχρονα καὶ τὴν τιμωρία τῶν ἐνόχων. Αὐτὴ ἦλθε σὰν φυσικὸ ἐπακόλουθο τῆς μιαρῆς πράξεως, ποὺ ἡ Ἰοκάστη καὶ ὁ Οἰδίπους ἐπέλεξαν. Ἡ Νέμεσις ὡς «θεϊκὴ τιμωρία» εἶναι χριστιανικὴ ἑρμηνεία, γιὰ νὰ ὑποτάξῃ ἀκόμα περισσότερο τὸ ἄτομο στὸν φόβο Θεοῦ. Γιὰ τοὺς ἀρχαίους ἡ Νέμεσις ἦταν τὸ φυσικὸ ἐπακόλουθο τῶν πράξεων τοῦ καθενός, ποὺ δὲν εἶχε καμμία σχέσιν μὲ τὴν βούλησιν κάποιας ὑπέρτατης δυνάμεως. Ἦταν καθαρὴ ἐξίσωσις μαθηματικὴ· τὸ ἄθροισμα τῶν μιαρῶν πράξεων, ποὺ τὸ ἀποτέλεσμα ἀποκαλύπτεται, ἀφοῦ ἐπέλθη. Κάλλιστα θὰ ἠδύνατο νὰ αὐτοκτονήσῃ ὁ Οἰδίπους καὶ νὰ τυφλωθῇ ἡ Ἰοκάστη. Αὐτὴ ἡ ἀντιστροφὴ δὲν ἀναιρεῖ τὴν Νέμεσιν. Οἱ ἥρωες τῆς τραγῳδίας δὲν ἀποκαθαίρονται ἐκ τοῦ μιάσματος μὲ τὴν τιμωρία τους καὶ τὴν μετάνοιά τους. Μὲ τὸ στίγμα τοῦ μιαροῦ ἀπέθαναν καὶ ὁ Οἰδίπους καὶ ἡ Ἰοκάστη. Δὲν ἐξαγνίσθησαν οὔτε ἁγιοποιήθησαν. Ἀντίθετα ἡ ἐπίδρασις τοῦ μιάσματος ἐκράτησε ἕως τὴν ἐξαφάνισιν τοῦ οἴκου τῶν Λαβδακιδῶν. Εἶναι δὲ ἀκατανόητο ἡ Νέμεσις, ὡς θεϊκὴ τιμωρία, νὰ κρατᾷ ἕως τὸν θάνατο τῆς ἀθώας Ἀντιγόνης, ποὺ τὸ μόνο της ἁμάρτημα ἦταν ἡ τήρησις τοῦ ἄγραφου (ἠθικοῦ-θεϊκοῦ) νόμου. Ἡ κάθαρσις ἀφορᾷ μόνο στοὺς θεατές. Γιὰ τὸν λόγο