ΦΑΜΕΝ ἘΕΜΕΕΡΟΝ”Η Ἡ πρόοδος τῆς Παιδείας κατὰ τὰ εἴκοσι χρόνια πρὸ τῆς Ἑπαναστάσεως τοῦ Εἰκοσιένα (1800-1820) Ἡ λαϊκὴ διέγερση ποὺ προκάλεσαν οἱ πατριωτικοὶ ἀγῶνες τοῦ Ρήγα, διέγερση ποὺ ἐνισχύθηκε ἀπὸ τὶς λυπηρὲς συνθῆκες τοῦ πρόωρου θανάτου του, ὑπῆρξε ἡ αἰτία σωτήριων συνεπειῶν στὴν πρόοδο τῆς Παιδείας σ ̓ ὁλόκληρη τὴν Ἑλλάδα. Τὸ Ἔθνος διαπνεύσθηκε γιὰ μιὰ ἀκόμη φορὰ ἀπὸ τὸν πόθο τῆς ἐλευθερίας καὶ κατανόησε τὴν ἀκατάβλητη δύναμη τῆς γνώσεως, ἀφοῦ γιὰ τὴν ἀπόκτησή της ἐνεργοποιοῦνται τὰ εὐγενέστερα στοιχεῖα τῆς ψυχῆς. Ταυτόχρονα δόθηκε νέα ὁρμὴ στὴν προσπάθεια τῶν πλουσίων καὶ τῶν μορφωμένων Ἑλλήνων νὰ ἀποκτήσουν μεγαλύτερα ὑλικὰ ἤ πνευματικὰ ἀγαθὰ ἀπὸ ἐκεῖνα ποὺ ἤδη κατεῖχαν' καὶ ἐνῶ ἡ πλειονότητα τῆς μορφωμένης τάξεως ἔβλεπε σαφῶς τὸ ἀδύνατον τῆς δημιουργίας οἰουδήποτε πολιτικοῦ κινήματος ποὺ θὰ διεκδικοῦσε τὴν ἐλευθερία τους, ἡ ἀποφασιστικότητα ὅλων τῶν μερῶν ἔτεινε στὴν προώθηση τοῦ σκοποῦ τους μέσω τῆς, βραδείας μὲν ἀποδόσεως, ἀλλὰ πιὸ ἀποτελεσματικῆς διαφωτίσεως καὶ ἐκπαιδεύσεως. Πολυάριθμοι μορφωμένοι Ἕλληνες τῆς Εὐρώπης, ἐμπνεόμενοι ἀπὸ τὴν δόξα καὶ τὸ παράδειγμα τοῦ Ρήγα, ἐπέστρεφαν κατὰ τὴν περίοδο αὐτὴ στὴν πατρίδα τους κι ἄρχιζαν μ ̓ ἐνθουσιασμὸ τὸ ἔργο τῆς ὁργανώσεως σεμιναρίων, διδάσκοντας καὶ προπαρασκευάζοντας τοὺς συμπατριῶτες τοὺς μὲ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν μεθόδων τῆς στοιχειώδους καὶ τῆς ἐπιστημονικῆς ἀγωγῆς. Στὸν τόνο καὶ τὸ ἀντικείμενο τῆς Παιδείας φάνηκε ὅτι ξαφνικὰ σημειώθηκε κάποια σωτήρια μεταβολή: ἀντὶ τῆς ξηρῆς σχολαστικῆς μελέτης τῶν ἀρχαίων Ἕλληνικῶν, ὡς ἐπαγγελματικῆς ἐξοπλίσεως ἤ μορφωτικῆς συμπληρώσεως, οἱ καθηγητὲς ἔστρεψαν εὐθέως τοὺς μαθητές τους στὴ χάρη τοῦ ὕφους ἤ τὴ λάμψη τοῦ λόγου καὶ περισσότερο στὴν ἀναζήτηση τῶν αἰώνιων ἀρχῶν τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἠθικῆς, καθὼς καὶ στὴ διάπλαση χαρακτήρων καὶ στὴν καλλιέργεια τῆς συμπεριφορᾶς ποὺ προσφέρει ἡ ἀρχαία ἑλληνικὴ φιλολογία. Ἡ διάνοια τοῦ μαθητῆ εὐρύνθηκε καὶ λεπτύνθηκε ἔτσι ὥστε νὰ μπορῆ νὰ διδάσκεται τὸ πρῶτο μέγα ἀντικείμενο πάσης ἐκπαιδεύσεως, τὸ στοχασμό. Καὶ ἡ μεταβολὴ αὐτὴ ἐπηρέασε ὄχι μόνο τὰ ἐθνικὰ φρονήματα μιᾶς τάξεως, ἀλλὰ ὁλόκληρου τοῦ ἔθνους" ἀκόμη κι ὁ κλῆρος, ποὺ κατὰ τὴν διάρκεια τοῦ ἐπαναστατικοῦ ἀναβρασμοῦ τοῦ τέλους τοῦ ιη ̓ αἱ. παρουσιάσθηκε σὰν ἀντίπαλος τῆς Παιδείας γιὰ ν ̓ ἀποτρέψη τὴν πρόοδο τῶν γαλλικῶν φιλελευθέρων ἀρχῶν, τώρα αὐτοανακηρύχθηκε σὲ σθεναρὸ προστάτη της. Μεταξὺ τῶν γιατρῶν, ἐξ ἄλλου, ποὺ εἶχαν ἐπίσης μεγάλη ἐπιρροὴ στὶς ἀνώτερες τάξεις, ἀναδείχθηκαν πλεῖστοι ἰσχυροὶ ὑποστηρικτὲς τῆς προόδου τῆς Παιδείας. Στὴν Ἑλλάδα, ὅπως σ ̓ ὅλες τὶς χῶρες τῆς ̓Ανατολῆς, οἱ ἐπαγγελματίες γιατροὶ χαίρουν μεγάλης ὑπολήψεως, πολὺ μεγαλύτερης ἀπὸ οἰοδήποτε ἄλλο ἐπάγγελμα. Οἱ γνώσεις τους καὶ ἡ δύναμή τους ἀποτελοῦν ἀντικείμενο μεγάλου σεβασμοῦ" καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ κατάρτισή τους, λαμβανομένων ὑπ ̓ ὄψιν τῶν καταλοίπων τῆς λαϊκῆς δεισιδαιμονίας ποὺ περιέβαλλε τοὺς παλιότερους ἀστρολόγους καὶ ἀλχημιστὲς τῆς ̓Ανατολῆς, θεωρεῖται πολὺ πιὸ ἐκλεπτυσμένη σοφία ἀπὸ τὶς γνώσεις τῶν κοινῶν θνητῶν. ̓Επειδὴ γιὰ τὴν τελειοποίηση τῶν σπουδῶν τους εἶχαν ἀναγκασθῆ νὰ παρακολουθήσουν μαθήματα σὲ ἐκπαιδευτικὰ ἱδρύματα τῆς Εὐρώπης, εἶχαν φυσικὰ ἀφομοιώσει ταυτόχρονα μὲ τὴν ἰατρικὴ μόρφωση καὶ κάποιες ἀντιλήψεις καὶ ἰδέες τῶν ̓Εθνῶν μεταξὺ τῶν ὁποίων εἴχαν ζήσει: καί, μετὰ τὴν ἐπιστροφή τους, εἶχαν τὶς πιὸ καλὲς εὐκαιρίες, γιὰ νὰ τὶς διασπείρουν μεταξὺ τῶν συμπατριωτῶν τους, ὅταν ἡ κοινωνικὴ θέση τους καὶ τὸ ἀξίωμά τους ἐξασφάλιζαν πιὰ σ ̓ αὐτοὺς τὸ ὅΤΆΥγλος ἱστορικὸς τοῦ περασμένου αἰῶνα, ἐλάχιστα γνωστὸς στὴν “Ελλάδα. Τὰ δύο ἀποσπάσματα ποὺ μεταφράσαμε καὶ δημοσιεύουμε ἐδῶ περιέχονται στὸ σπανιώτατο σήμερα βιβλίο του Τη Ηϊδίογν οί Μοάεγπ «7ε6εσθ, νο]. Π1, αΙοπάοπ 830, σελ. 519-23 καὶ 561-4.