Ἡ «Μεγάλη Ἰδέα»: Ἡ ἰδεολογία ποὺ «ἔθαψε» τὸν προαιώνιον «Ἑλληνισμὸ τῶν τριῶν Ἠπείρων» I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Θὰ ἐνόμιζε κάποιος, ὅτι μὲ τὴν πτῶσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως τὸ 1453 ἐγεννήθη ταυτόχρονα καὶ ἡ Μεγάλη Ἰδέα, ὅπως αὐτὴ ἐπεκράτησε νὰ ἐκφράζῃ τὴν ἀνασύστασιν τῆς Βυζαντινῆς Αὐτοκρατορίας. Ὅμως τὰ περὶ «μαρμαρωμένου βασιλιᾶ» καὶ τοῦ «πάλι μὲ χρόνια μὲ καιρούς, πάλι δικά μας θἆναι» εἶναι κατὰ πολὺ μεταγενέστερα τῆς Ἁλώσεως. Περισσότερον ἐδημιουργήθησαν σὰν ἀντίπαλη ἄποψις στὴν Εὐρωπαϊκὴ κίνησιν (ἀποτέλεσμα τῆς Ἀναγεννήσεως) γιὰ τὴν ἀναβίωσιν τοῦ ἐλληνισμοῦ σ’ ἕνα ἐλεύθερο ἑλληνικὸ κράτος, παρὰ σὰν ἕνα ἀπελευθερωτικὸ κίνημα καὶ δὴ ἑλληνικό. Ἄλλωστε ἡ πλειοψηφία τῶν βυζαντινῶν ἀρχόντων (οἱ Ἀνθενωτικοὶ) συνεργάσθησαν ἁρμονικὰ μὲ τοὺς Τούρκους καὶ δὲν εἶχαν καμμία διάθεσιν ἀποτινάξεως τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ. Αὐτὸ φαίνεται ὄχι μόνον στὰ προνόμια ποὺ ἐδόθησαν στὸ πατριαρχεῖο καὶ στοὺς διορισμοὺς βυζαντινῶν σὲ ὑψηλὰ διοικητικὰ ἀξιώματα, ἀλλὰ καὶ στὸ ὅτι ἡ πλειοψηφία τῶν πασσάδων, ποὺ ἐπεξέτειναν τὴν ὀθωμανικὴ κυριαρχία στὸν εὐρωπαϊκὸ χῶρο (καὶ στὸν ἑλλαδικὸ φυσικά), ἦταν ἐξωμότες βυζαντινοὶ στρατιωτικοί, ὅπως ὁ πολιορκητὴς τῆς Ρόδου Μεζὶχ Παλαιολόγος. Ὅσοι δὲ ἠγωνίσθησαν γιὰ τὴν ἐκδίωξιν τῶν Τούρκων ἦσαν ἐκ τῶν Ἑνωτικῶν (μὲ προεξάρχοντα τὸν Βησσαρίωνα) καὶ δὲν ἐπεθύμουν καμμία βυζαντινὴ ἀναβίωσιν, ἀλλὰ δημιουργία ἐλευθέρου ἑλληνικοῦ κράτους. Μάλιστα εἶναι χαρακτηριστικὰ τὰ ἀποσπάσματα δύο ἐπιστολῶν τοῦ πάπα Πίου B´, ποὺ συνεκάλεσε στὴν Μάντουα σύνοδον γιὰ ὀργάνωσιν σταυροφορίας ἐναντίον τῶν Τούρκων τὸν Ἰούνιο τοῦ 1459. Ἔγραφε μεταξὺ ἄλλων στὸν ἰσχυρὸ δοῦκα τῆς Βουργουνδίας: «Ὅλος ὁ χριστιανικὸς κόσμος ἤκουσε τὴν ὑπόσχεσίν σας, συνεπείᾳ τῆς ὁποίας οἱ Ἑνετοὶ ἀνεθάῤῥησαν, οἱ Οὗγγροι ἐλπίζουσι νὰ ἐκδικηθῶσι τοὺς σκληρούς των ἐχθρούς, ὅλη ἡ Ἑλλὰς καὶ ἡ Σλαβωνία σκέπτονται περὶ ἐλευθερίας, καὶ οἱ Τοῦρκοι τρέμουσιν εἰς τὸ ἄκουσμα τοῦ ὀνόματός σας». Ἐνῷ πρὸς τὸν δόγην τῆς Ἑνετικῆς Δημοκρατίας ἔγραφε: «Ἅμα φανῇς ἐπὶ τοῦ Βουκενταύρου, ἐνδεδυμένος τὴν πολύτιμον στολήν, οὐ μόνον ἡ Ἑλλάς, ἀλλὰ καὶ ἡ Ἀσία θὰ λάβωσι τὰ ὅπλα». (Καὶ τὰ δύο ἀποσπάσματα περιλαμβάνονται στὸ βιβλίο τοῦ K. Σάθα «Τουρκοκρατουμένη Ἑλλάς», Ἀθῆναι 1869, σὲ ἀνατύπωσιν H. Καραβία, 1995). Καὶ εἶναι ἀξιοπαρατήρητον καὶ στὰ δύο ἀποσπάσματα, ὅτι ἡ Ἑλλὰς ἀντιδιαστέλλεται καὶ πρὸς τὴν Σλαβωνία (περιοχὲς ὅπου ἔζων οἱ Σλάβοι) καὶ πρὸς τὴν Ἀσία. Ἄρα ἐπεζητεῖτο δημιουργία ἀμιγοῦς ἑλληνικοῦ κράτους, ὅπως περίπου αὐτὸ ὁρίζεται σήμερα. II. O ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΣ ΣΤΥΛΟΒΑΤΗΣ TOY ΣΟΥΛΤΑΝΟΥ Ἡ δημιουργία ἀμιγοῦς ἑλληνικοῦ κράτους, ὅπως ἐζητεῖτο, δὲν ἦταν αἴτημα μόνον πολιτιστικὸ ἐξ αἰτίας τῆς Ἀναγεννήσεως, ἀλλὰ καὶ πολιτικό, ἀφοῦ εἶναι ἡ περίοδος δημιουργίας ἐθνικῶν κρατῶν. Ἀκριβῶς μετὰ τὴν περίοδο τῆς Ἀναγεννήσεως ἤρχισε ἡ δημιουργία τῶν ἐθνικῶν εὐρωπαϊκῶν κρατῶν στὰ σημερινὰ περίπου