OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ κε. Σωκράτης Οἱ γνώσεις μας γιὰ τὸν Σωκράτη ἀποτελοῦν θέμα σωκρατικῆς εἰρωνείας. Τὸ μόνο ποὺ ξέρουμε μετὰ βεβαιότητος γι’ αὐτὸν εἶναι, ὅτι τίποτε δὲν ξέρουμε. Εἶναι, ἐπειδὴ ὑπῆρξε πολύπτυχος καὶ πολυμερὴς διάνοια καὶ διότι οἱ πληροφορίες μας γι’ αὐτὸν προέρχονται ἀπὸ τρίτους, γι’ αὐτὸ καὶ ἀντιφατικὲς καὶ ἀλληλοσυγκρουόμενες. Ὁ ἴδιος, ἂν καὶ ἀριστοτέχνης τοῦ λόγου, δὲν ἔγραψε ἀπολύτως τίποτε· ὑπῆρξε λάτρης τοῦ προφορικοῦ λόγου («Φαῖδρος»). «Οὐ δεῖ συγγράφειν, φησί, ἀλλὰ μαθητὰς καταλιμπάνειν, οἵτινές εἰσιν ἔμψυχα συγγράμματα· τοῦτο γὰρ καὶ οἱ πρὸ αὐτοῦ εἰώθεσαν ποιεῖν», μᾶς πληροφορεῖ ὁ Ἀπολλόδωρος. Ἂν καὶ γεννημένος δάσκαλος, δὲν ἔχει τίποτε τὸ κοινὸν μὲ τοὺς σοφιστές, οἱ ὁποῖοι μετήρχοντο συστηματικὰ τὸ ἐπάγγελμα τοῦ δασκάλου τῆς ἀρετῆς ἢ τῆς ρητορικῆς ἢ τῆς γλωσσολογίας. Ὁ Ἀθηναῖος σοφιστὴς οὔτε ρητορεύει οὔτε ἀμείβεται γιὰ τὶς διδασκαλίες του· ἀρνεῖται μάλιστα νὰ παραδεχθῇ ὅτι διδάσκει κάτι... Κατὰ τὴν γνώμη του οἱ γνώσεις δὲν εἶναι μεταδοτὲς διὰ μηχανικῶν μεθόδων· δὲν μεταγγίζονται, ἀλλὰ κατακτῶνται καὶ μεταβάλλονται σὲ ζωή. Αἰσθάνεται λειτουργὸς καὶ συνεργὸς τοῦ Ἀπόλλωνος καὶ βοηθεῖ τοὺς ἀνθρώπους ν’ ἀνακαλύψουν τοὺς ἐν τῇ ψυχῇ λόγους («ψυχῆς ἐστι λόγος ἑαυτὸν αὔξων»: Ἡράκλειτος) καὶ τὶς κρυμμένες δυνατότητές τους, ὥστε νὰ τὶς ἐξωτερικεύσουν καὶ νὰ καταστοῦν εὐ-δαίμονες. Τὴν Παιδαγωγίαν δὲν τὴν ἐννοεῖ ὡς ἐπαγγελματικὸν καθῆκον καὶ μέσον βιοπορισμοῦ, ἀλλ’ ὡς λειτούργημα καὶ χρέος, γι’ αὐτὸ καὶ ἐργάζεται παντοῦ καὶ πάντοτε πρὸς αὐτὴν τὴν κατεύθυνσιν. Ὁ Σωκράτης δὲν ἔχει δόγματα καὶ φανατισμούς· μόνο του δόγμα εἶναι ἡ ἐμπιστοσύνη του στὴν παιδεία καὶ τὸν ἄνθρωπο: «Οὐδεὶς ἑκὼν κακός» καὶ «ἡ ἀρετὴ ἐστι γνῶσις», πιστεύει. Βλέπει τὸν κόσμο ἀπὸ τὴν καλή του πλευρά, χωρὶς νὰ ἀγνοῇ τὶς σκιερὲς πτυχές του. Γνωρίζει ἀσφαλῶς, ὅτι ὑπάρχουν καὶ κακοὶ ἄνθρωποι, ἀρνεῖται ὡστόσο νὰ παραδεχθῇ ὅτι οἱ ἄνθρωποι γενικὰ εἶναι γεννημένοι λύκοι (Hobbes). Ἄλλωστε καὶ οἱ λύκοι δὲν εἶναι κακοί, ὅταν ἐπιτελοῦν ὀρθὰ τὸν φυσικὸ σκοπό τους. Οἱ ἔννοιες τοῦ καλοῦ καὶ τοῦ κακοῦ εἶναι σχετικὲς καὶ ὄχι ἀπόλυτες. Ὅ,τι ἐνδιαφέρει λοιπὸν εἶναι νὰ γνωρίζῃ ἕκαστος τὸ τί εἶναι, νὰ εἶναι ἔλ-λογος καὶ νὰ μπορῇ νὰ αἰτιολογῇ τὶς πράξεις καὶ τὶς ἐνέργειές του. Ἡ «συνείδησις» τοῦ Σωκράτους ἀντιστοιχεῖ πρὸς τὸν ἡρακλειτικὸν λόγο, ποὺ ἀποτελεῖ πολλοστομόριον τοῦ Λόγου, καὶ ὡς ἐκ τούτου εἶναι ἀδύνατον νὰ μὴν γνωρίζῃ καὶ νὰ μὴν εἶναι ἀγαθή. Συμβαίνει ὅμως «τοῦ λόγου ἐόντος ξυνοῦ», νὰ «ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὡς ἰδίαν ἔχοντες φρόνησιν» (Ἡράκλειτος), ἐπειδὴ εἶναι ἀπαίδευτοι. Οἱ ἄνθρωποι εἶναι κακοὶ «ἐνδείᾳ ἐπιστήμης»· εἶν’ ἀδιανόητο νὰ γνωρίζῃ κάποιος τὸ καλὸ καὶ νὰ πράττῃ τὸ κακό· ἀπόδειξις, ὅτι ἂν βάλῃς κάποιον «δυοῖν κακοῖν τὸ ἕτερον αἱρεῖσθαι, οὐδεὶς τὸ μεῖζον αἱρήσεται ἐξὸν τὸ ἔλαττον» («πρωταγόρας»). Ὁ Σωκράτης δὲν διασπᾶ τὴν γνῶσι καὶ τὴ ζωή· συλλαμβάνει τὴν ἀνθρωπότητα στὴν ὁλότητά της καὶ δείχνει διὰ τοῦ λόγου τὶς διάφορες πτυχές της. Μὲ θαυμαστὴν κριτικὴν ἱκανότητα καὶ διαλεκτικὴν ἑτοιμότητα «νικᾷ ἐν λόγοις πάντας ἀνθρώπους». Δὲν ρητορεύει καὶ ἀπορρίπτει κάθε μορφὴν ἐγκυκλοπαιδισμοῦ· γκρεμίζει τὶς παραδοσιακὲς δοξασίες καὶ ἐλέγχει μὲ αὐστηρότητα τὶς κληρονομημένες ἰδέες. Ὡς ἄλλος Ἡράκλειτος – φερέφωνο κι αὐτὸς τοῦ Ἀπόλλωνος – μᾶς καλεῖ νὰ μὴν ἐνεργοῦμε «ὡς παῖδες τοκεώνων, τουτέστιν, κατὰ τὸ ψιλόν, καθότι παρειλήφαμεν», ἀλλὰ νὰ ἐκφραζώμαστε ἐλεύθερα, ἐμπιστευόμενοι τὶς δυνάμεις μας. Ὁ Σωκράτης δὲν θεωρεῖ τὸν ἄνθρωπον παντοδύναμο· τὸν κρίνει ἱκανὸ ὡστόσο νὰ γνω-