OI ΓΕΝΝΗΤΟΡΕΣ TOY ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ κς. Πλάτων Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι τῆς τοῦ Πλάτωνος φιλοσοφίας «ὀρέγονται», θέλοντας ὅλοι ν’ ἀποκομίσουν κάτι καλὸν ἐξ αὐτῆς καὶ συγχρόνως νὰ ἐν-θουσιασθοῦν, καθότι ὁ φιλόσοφος θεωρεῖται θεῖος καὶ ἀπολλώνιος παλαιόθεν. «Τοὺς δύ’ Ἀπόλλων φῦσ’ Ἀσκληπιὸν ἠδὲ Πλάτωνα· τὸν μὲν ἵνα ψυχήν, τὸν δ’ ἵνα σῶμα σόοι», λέγει κάποιο ἐπίγραμμα. Ὁ Πλάτων, τοῦ Ἀρίστωνος καὶ τῆς Περικτιόνης, Ἀριστοκλῆς τὸ πρόσθεν, μετωνομάσθη ἔτσι διὰ τὸ πλατὺ καὶ ἀναπεπταμένον τῆς φράσεως καὶ τοῦ χαρακτῆρος ἀλλὰ καὶ τοῦ στέρνου καὶ τοῦ μετώπου του. Ὑπῆρξε δὲ φύσει φιλό-σοφος, τουτέστιν ἐραστὴς τῆς σοφίας. Ἐλεύθερος καὶ σώφρων, παρέμεινε σταθερὰ προσανατολισμένος πρὸς τὴν γνῶσιν τῆς πραγματικῆς οὐσίας, χωρὶς νὰ παραβλέπῃ τὰ προβλήματα τοῦ καθ’ ἡμέραν βίου. Φρονοῦσε, ὅτι θεωρία καὶ πρᾶξις ὀφείλουν νὰ συμφωνοῦν κι ὅτι ἀμφότεραι συντείνουν εἰς τὴν τελείωσιν τοῦ ἀνθρώπου, καθότι ἡ μὲν θεωρία εἶναι ἐνέργεια τοῦ νοῦ ἐπὶ τὰ νοητὰ στοχεύουσα, ἡ δὲ πρᾶξις ἐνέργεια τῆς ψυχῆς πραγματουμένη διὰ τοῦ σώματος. Ἡ συνάντησις τοῦ Πλάτωνος μὲ τὸν Σωκράτη ὑπῆρξε καθοριστικὴ καὶ γιὰ τοὺς δύο: καὶ ὁ μὲν πρῶτος, ποὺ ἦτο καλλιτέχνης καὶ ποιητής, ἔκαυσε τὰ ποιήματά του, ὁ δὲ δεύτερος ὡμολογοῦσε, ὅτι «ὁ νεανίας οὗτος ἄγει με ὅπῃ θέλει καὶ ἐφ’ ὅσον θέλει καὶ πρὸς οὓς θέλει». Κρισιμωτέρα ὅμως καμπὴ τῆς ζωῆς τοῦ Πλάτωνος ἀποτελεῖ ἡ ἵδρυσις τῆς Ἀκαδημίας (388-387 π.X.), κάτι ποὺ θεωρεῖται καὶ ὡς τὸ σημαντικώτερον γεγονὸς τῆς δυτικῆς ἐπιστήμης, φιλοσοφίας καὶ πολιτισμοῦ. Ἡ Ἀκαδημία ἀποτελεῖ τὸ πρῶτον πανεπιστήμιο τοῦ κόσμου καὶ ὁ Πλάτων τὸν πρῶτον πανεπιστημιακὸ καθηγητή, ποὺ μὲ ζῆλο καὶ ἐνθουσιασμὸ ὠργάνωνε καὶ καθωδηγοῦσε τὶς σπουδὲς τῶν νέων καὶ νεανίδων. Ὁ διάλογος –ποὺ εἶναι λόγος ἄνευ μέτρου, συγκείμενος ἐξ ἐρωταποκρίσεων διαφόρων προσώπων– ἀπετέλεσε τὸ ἐκφραστικὸν μέσον τοῦ Πλάτωνος· ἐπελέγῃ δέ, ἐπειδὴ ἀποτελεῖ μίμησιν τρόπον τινα τοῦ κόσμου καὶ διότι «ἡ ψυχὴ τῇ μιμήσει χαίρει». Ἕκαστος διάλογος ἀποτελεῖ ἄρτιον καλλιτεχνικὸν ἔργο, ἔμπλεων δραματικότητος καὶ πνευματικοῦ περιεχομένου. Κι ὅμως οὐδεὶς ἐκ τῶν διαλόγων ἀπολήγει σὲ κάποιο ὁριστικὸν ἀποτέλεσμα, σὲ κάποιον «καθόλου ὁρισμόν». Οἱ διάλογοι μπορεῖ ν’ ἀποτελοῦν ἐξαίρετα καλλιτεχνικὰ δημιουργήματα, δὲν στοχεύουν ὡστόσο στὴν ἀριστοτελικὴν «κάθαρσιν» –χωρὶς νὰ ἀποκλείεται κι αὐτὸ– ἀλλὰ στὴν προσπέλασιν τοῦ ὄντος καὶ τὴν ἀποκάλυψιν τῆς ἀληθείας καὶ μάλιστα διὰ τοῦ λογισμοῦ καὶ τοῦ λόγου καὶ ὄχι διὰ τῶν μυστηρίων καὶ τῆς ἐκστάσεως. Ὁ λόγος ὅμως τῆς μὴ ἀπολήξεως τῶν διαλόγων σὲ συγκεκριμένα καὶ σαφῆ συμπεράσματα εἶναι πολύ βαθύτερος καὶ περισσότερον ἀνθρωπιστικός: Ὁ Πλάτων δὲν θέλει «νὰ μᾶς περάσῃ» τὶς ἀπόψεις καὶ τὰ δόγματά του· δὲν θέλει ν’ ἀγκυλώσῃ τὴν σκέψιν μας καὶ νὰ μᾶς καταστήσῃ πιστούς, δηλαδὴ στασίμους (ἀπὸ τὸ «ὀπίσω ἰστάναι»: «Κρατύλος» 437b). Ὡς Ἕλλην φιλόσοφος εἶναι ἀπηλλαγμένος τῆς ματαιόφρονος πίστεως τῶν ὀρθολογιστῶν, ὅτι τὰ ὅρια τῆς ἀληθείας συμπίπτουν μὲ τὰ στενὰ ὅρια τῆς λογικῆς ἀποδείξεως. Γνωρίζει, ὅτι οἱ μεγάλες ἀλήθειες δεικνύονται, ἀλλὰ δὲν ἀποδεικνύονται («Φίληβος», «Πολιτεία»). Ὡς ἄλλος Ἡράκλειτος λοιπὸν ἢ δελφικὸς θεὸς «οὔτε λέγει οὔτε κρύπτει, ἀλλὰ σημαίνει». Τὸ πρόβλημα τῆς οὐσίας, τὸ ὀντολογικὸν πρόβλημα, εἶχε τεθῆ βεβαίως ἀπὸ τὸν Παρμενίδη· ὁ Πλάτων τὸ τοποθετεῖ ἐπὶ νέων θεμελίων. Τὸ ἐρώτημα «τί ποτε βούλεσθε σημαίνειν, ὁπόταν ὂν φθέγγησθε» («Σοφιστὴς» 244α), ὁδηγεῖ στὴν ἀνακάλυψιν τοῦ «βασιλείου τῶν ἰδεῶν», τοῦ ἰδανικοῦ ἐκείνου κόσμου, ὅπου τὰ πάντα διαθέτουν ἀπόλυτον γεωμετρικὴν ἁρμονία καὶ τελειότητα καὶ ὑπακούουν στοὺς ἀλάνθαστους νόμους τῆς μα-