ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ KAI ΕΚΚΛΗΣΙΑ Ἡ ἄνθιση τῆς ἑλληνικῆς διανοήσεως στὴ Βιέννη Στὴ Βιέννη ὑπῆρχε ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ IH´ αἰῶνος μιὰ ἀνθηρὴ ἑλληνικὴ παροικία. Ἡ κοινότητα τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Ἁγίου Γεωργίου συγκέντρωνε Ἕλληνες μὲ τουρκικὴ ὑπηκοότητα καὶ ἡ κοινότητα τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἁγίας Τριάδος Ἕλληνες μὲ αὐστριακὴ ὑπηκοότητα. Στὴ συνέλευση τῆς κοινότητας τοῦ Ἁγίου Γεωργίου στὶς 27 Μαρτίου 1784 ἀπεφασίσθη, οἱ δύο κοινότητες νὰ διατηρήσουν τὴν αὐτοτέλειά τους. Ὁ ἐμπορικὸς αὐτὸς πυρήνας ποὺ παροικοῦσε στὴ Βιέννη ἦταν ὑπολογίσιμη οἰκονομικὴ δύναμη, γι’ αὐτὸ ἀπολάμβανε ἀρκετὰ προνόμια, ὅπως ἡ ἀνάπτυξη τοῦ ἑλληνικοῦ βιβλιεμπορίου, τὴν ὁποία εὐνόησαν ἀπὸ τὰ μέσα τοῦ IH´ αἰῶνος οἱ Αὐστριακοί, γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσουν τὰ συμφέρονται καὶ τὶς βαλκανικὲς τους βλέψεις. Τὸ ἑλληνικὸ βιβλίο ἔπρεπε νὰ φέρῃ οἰκονομικὰ ὀφέλη στὴν αὐτοκρατορία καὶ νὰ διεισδύσῃ στὴν ἀγορὰ τῆς Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἦταν ἀναπόφευκτος ὁ ἀνταγωνισμὸς μὲ τὴν παραγωγὴ ἑλληνικοῦ βιβλίου –κυρίως– τῆς Βενετίας, ποὺ γιὰ τρεῖς αἰῶνες εἶχε τὸ μονοπώλιο στὸ ἑλληνικὸ βιβλιεμπόριο. Ἡ αὐστριακὴ νομοθεσία τῆς ἐποχῆς εὐνοοῦσε ἐγχειρήματα τέτοιου εἴδους: Τὰ προγενέστερα διατάγματα ποὺ ἐξέδωσε ὁ αὐτοκράτωρ Ἰωσὴφ ὁ B´ περὶ ἐλευθεροτυπίας (11.6.1781), περὶ ἀνεξιθρησκείας (13.10.1781) καὶ μιὰ σειρὰ μεταρρυθμίσεων, ποὺ καθιερώθηκαν μὲ τὸν ὅρο «ἰωσηφισμός». Προϋπόθεση γιὰ νὰ γίνῃ ἀνταγωνίσιμο τὸ ἑλληνικὸ βιβλίο τῆς Βιέννης ἦταν ἡ δημιουργία ἑλληνικῶν τυπογραφείων, πρᾶγμα δύσκολο, καθὼς τὰ τυπογραφεῖα τῆς Βιέννης ἦταν κλειστὰ ἐπαγγέλματα· τὴν ἄδεια ἔδινε ἐκτὸς ἀπὸ τὸν δῆμο καὶ ἡ συντεχνία. Ὁ Γ. Βεντότης ἦταν ὁ ἱδρυτὴς τοῦ πρώτου στὴ Βιέννη ἑλληνικοῦ τυπογραφείου. Ἡ ἄδεια ἐξασκήσεως ἐπαγγέλματος ποὺ τοῦ ἐδόθη, δημιούργησε ἀντιδράσεις μεταξὺ τῶν τυπογράφων. Οἱ διαμαρτυρίες στηρίχθηκαν στὸ ἤδη κορεσμένο ἐπάγγελμα, στὸ γεγονὸς ὅτι τὰ μεγάλα βιβλιοπωλεῖα(1) τύπωναν ἑλληνικὰ βιβλία καὶ πὼς ὁ Γ. Βεντότης δὲν ἦταν ἐπαγγελματίας τυπογράφος. Στὴν ἀπόφαση περισσότερο ἀπὸ τὶς διαμαρτυρίες βάρυναν οἱ προθέσεις τῶν ἀρχῶν καὶ τὸ γεγονὸς πὼς ὁ Γ. Βεντότης ὑποστηριζόταν ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες ἐμπόρους τῆς παροικίας. Στοὺς ἴδιους λόγους καὶ στὴν «ἀρχὴ τοῦ δεδικασμένου» –στὴν αὐστριακὴ ἐπικράτεια κυκλοφοροῦσαν ἐφημερίδες σ’ ὅλες τὶς γλῶσσες– στηρίχθηκε ὁ Γ. Βεντότης, γιὰ νὰ ἐκδώσῃ τὴν πρώτη ἑλληνικὴ ἐφημερίδα. Ἀκολούθησε μιὰ ἐκδοτικὴ παραγωγὴ, ποὺ πέρασε τὰ ὅρια τῆς παροικίας τῆς Βιέννης: ἡ «Ἐφημερὶς» τῶν Μαρκιδῶν-Πούλιου, «Εἰδήσεις γιὰ τὰ Ἀνατολικὰ Μέρη» τοῦ Ἰωσὴφ Φραγκίσκου Halle, ποὺ μετωνομάσθηκε ἀργότερα σὲ «Ἑλληνικὸν Τηλέγραφον», ὁ «Ἑρμῆς ὁ Λόγιος», μὲ ἐκδότες τὸν Ἄνθιμο Γαζῆ, τὸν θεόκλητο Φαρμακίδη καὶ ἀργότερα τὸν Κωνσταντῖνο Κοκκινάκη, ἡ «Καλλιόπη», μὲ ἐκδότη τὸν συγγραφέα τῆς «Ὠγυγίας» Ἀθανάσιο Σταγειρίτη. Στὸ Παρίσι ἐκδόθηκαν τὰ περιοδικά: «Μέλισσα» ἀπὸ τὸν Σ. Κόνδο, «Ἀθηνᾶ» ἀπὸ μιὰ τετραμελῆ ὁμάδα («Ἡ Ἑταιρία τῆς Ἀθήνας») καὶ ὑπεύθυνο ἔκδοσης τὸν Σμυρναῖο Π. Ἰωαννίδη μὲ τὸ ψευδώνυμο «Φοιβαπόλλων». Μετὰ τὴν ἀναστολὴ ἔκδοσης τῆς «Ἀθηνᾶς» ὁ Π.Ἰωαννίδης ἐξέδωσε τὸ περιοδικὸ «Μουσεῖον». Στὴν Ἀγγλία ἐπιχειρήθηκε ἡ ἔκδοση τοῦ περιοδικοῦ «Ἶρις ἢ τὰ νῦν Ἑλληνικά»· ἐμπνευστὲς αὐτοῦ τοῦ περιοδικοῦ ἦταν ὁ φιλέλληνας λόρδος Γκίλφορδ καὶ ὁ Δ. Σχινᾶς. «Ἐργαστήριον τῆς νέας τῶν Γραικῶν φιλολογίας» Στὶς βλέψεις τῶν αὐστριακῶν δὲν ἦταν μονάχα ὁ ἀνταγωνισμὸς μὲ τὴ βιβλιοπαραγωγὴ τῆς Βε- (1) Baumeister, Gerold, Grund, Tüchler.