Δὲν ὑπάρχει χρόνος, ἂν δὲν ὑπάρχῃ ὁ «παρατηρητὴς» τῶν φαινομένων ἨΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΦΥΣΙΚΗ ΤΩΝ ΚΒΑΝΤΑ :ΕΠΑΛΗΘΕΥΕΙΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥΣ [Στὰ τεύχη Μαρτίου, ᾿Ιουνίου καὶ Αὐγ. - Σεπτεμόρίου (σελ. 13043-13049, 13277-132δ1 καὶ 13443 -19445) ὁ τ. πρύτανις τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν κ. Κων. Σῦρος ἀνέπτυξε τὶς περὶ χρό- νου ἀντιλήψεις τοῦ Ηρακλείτου, τοῦ Παρμενίδου, τοῦ Σοφο- κλέους, τοῦ Πλάτωνος καὶ τοῦ Αριστοτέλους, ποὺ κατ’ οὐσίαν δὲν διαφέρουν μεταξύ τους: συμπίπτουν ὅμως καὶ μὲ τὴν περὶ χρόνου ἀντίληψη τῆς Κδαντικῆς Θεωρίας καὶ τὶς ἀπόψεις τῶν συγχρόνων φυσικῶν 5/1ΓΦ6ΙΙπροη, ΗοἰδεΠΊΘΕΙΡ, Μαχνναι!, ΕΙπδιεἰπ. Στὸ παρὸν τεῦχος ὁ κ. Κ. Σῦρος συνοψίζει τὶς ἀντι- λήψεις αὐτές, σύμφωνα μὲ τὶς ὁποῖες ὁ χρόνος δὲν ὑπάρχει ἀντικειμενικὰ καὶ ἀνεξάρτητα τοῦ παρατηρητοῦ./] Συγκριτικὲς παρατηρήσεις ἐπὶ τῶν περὶ χρόνου Φιλοσοφιῶν Ὁ ὁρισμὸς τοῦ μαχροσχοπιχοῦ χρόνου ὡς τῆς ἑνώσεως ὅλων τῶν ὑπαρχόντων στοιχείων χρόνου κατὰ ᾿Αριστοτέλη εὑρίσκεται προφανῶς ἐν πλήρει συμφωνίᾳ πρὸς τὸν χρόνον τοῦ Πλάτωνος. Ὅπως ὁ Πλάτων, οὕτω καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης προῦποθέτει τὴ παρατήρησιν πρὸς ὁρισμὸν τοῦ χρόνου. Τοῦτο, διότι τόσον εἰς τὴν παγκόσµιον κίνησιν, ὅσον καὶ εἰς τὸ νῦν ἀπαιτεῖται παρατήρησις: εἰς ἀμφότερες τὶς περιπτώσεις χωρὶς αὐτὴν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ δημιουργηθῇ ἡ εἰκὼν οὔτε τῆς κινήσεως τοῦ Πλάτωνος οὔτε τοῦ νῦν τοῦ ᾿Αριστοτέλους εἰς τὸν παρατηρητήν. Τόσον ὁ Πλάτων ὅσον καὶ ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐννοοῦν εἰκόνα εἰς τὴν συνεί- δησιν τοῦ παρατηρητοῦ, διότι δὲν γίνεται λόγος περὶ ἄλλου τρόπου ἀπεικονίσεως ἢ μὴ εἰς τὴν συνείδησιν τοῦ παρατηρητοῦ. Ὑπάρχει ὅμως καὶ μία σηµαντική διαφορά: Ἐνῷ ὁ Πλάτων ὁμιλεῖ περὶ εἰκόνος προερχο- μένης ἐκ τῆς κινήσεως, δηλαδὴ μιᾶς εἰκόνος δυναμικῶς δημιουργουμένης, ὁ ᾿Αριστοτέλης ὁμιλεῖ περισσότερον ἀφηρημένα καὶ γενικὰ περὶ τοῦ νῦν, συνισταμένου καθ᾽ οἱονδήποτε τρόπον ἀσύνδετον πρὸς τὴν κίνησιν. Κατὰ ταῦτα τὸ νῦν ἀποτελεῖ τὸ ἀρχέτυπον τῆς στατιχῆς, διότι τὸ νῦν ἀντικαθίσταται διὰ τοῦ ἑπομένου νῦν, ἀλλὰ αὐτὸ στερεῖται κινήσεως καὶ συ- νεπῶς διευθύνσεως πρὸς τὸ μέλλον ἢ πρὸς τὸ παρελθόν. Τόσον ὁ χρόνος τοῦ ᾿Αριστοτέλους ὅσον καὶ ὁ χρόνος τοῦ Πλάτωνος διερευνῶνται εἰς τὸ πλαίΐσιον συγχρόνου θεωρίας. Πᾶν νῦν προὐποθέτει ἐγρήγορσιν τοῦ παρατηρητοῦ καὶ ὁρί- ζεται μέσῳ μιᾶς αὐτομάτου. παρατηρήσεως ζῶντος παρατηρητοῦ. Πᾶσα παρατήρησις δύ- ναται νὰ πραγματοποιηθῇ μόνον εἰς τὸ νῦν οὔτε εἰς τὸ παρελθὸν οὔτε εἰς τὸ μέλλον. Παρα- τηρητέον, ὅτι ὁ ὁρισμὸς χρόνου τοῦ ᾿Αριστοτέλους ἐγχλείει τὴν ἰδέαν τῆς σχετικότητος τοῦ χρόνου Τοῦτο, διότι ἕχαστος παρατηρητὴς ἔχει τὸ ἰδικόν του «νῦν»: καὶ δύο νῦν οὐδέποτε εἶναι τὸ αὐτὸ νῦν. Πᾶς παρατηρητὴς ἔχει εἰς τὸν χωρο-χρόνον τὸ ἰδικόν του νῦν. Τὰ συμπεράσματα αὐτὰ εἶναι μεγίστης σπουδαιότητος διὰ τὴν κατανόησιν τῆς δομῆς τοῦ