Ὃ κατατρεγμὸς τῶν Ἑλλήνων στὸ ὕστερο Βυξάντιο καὶ ὁ Πλήθων Η ΠΡΩΤΗ ΝΟΣΤΑΛΓΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σ᾽ ἕνα του ἄρθρο μὲ τίτλο «Ἡ “Αλωση ᾽Αϕετηρία ᾿Αναγεννήσεως τοῦ Ἑλλη- νισμοῦ» ὁ Εὐάγγελος Ρόζος σημειώνει: «Στὶς 29 Μαΐου 1453, πέθανε ὁριστικὰ καὶ ἀνέκκλητα µόνο τὸ Βυζάντιο, τὸ πνεῦμα καὶ ἡ νοοτροπία του». («Δανυλός», τ.», Μάιος 1982, σελ. 237). Μόνο ποὺ τὰ πράγματα δὲν εἶναι ἀκριθῶς ἔτσι. Κατ᾿ ἀρχὴν μὲ τὴν πτῶσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως δὲν ἀπέθανε ὁ 6υζαντινισµός. Δυστυχῶς χάρις στὴν τουρχοκρατία διετηρήθη ἐπὶ τετρακόσια ἀκόμα χρόνια καὶ εὗρε δίο- δο νά εἰσέλθῃ στὸ νέο ἑλληνικὸ κράτος καὶ νὰ τὸ µετατρέψῃ σὲ ρωμαίικο χρατί- διο μὲ καταστρεπτικὰ ἀποτελέσματα (Μικοασιατικὴ Καταστροφή). Αντίθετα ἡ "Αλωσις τοῦ 1453 ἀνέστειλε τὴν ἀναγέννησιν τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅπως αὐτὴ εἶχε ἐκδηλωθῆ στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Στὴν ὑπόλοιπη Εὐρώπη ἡ ἀναγέννησις τοῦ Ἑλληνισμοῦ εἶχε συντελεσθῆ ἐνωρίτερα χάρις στοὺς” Αραθες (δὲς σχετικὸ ἄρθρο στὸν «Δαυλός», τ. 212-213. Αὔγουστος-Σεπτέμθριος 1999). Ἡ Φραγκοκρατία καὶ στὴν συνέχεια οἱ πολιτικὲς σχέσεις θυζαντινῶν καὶ δυτικῶν ἀρχόντων ἐστάθη- σαν ἡ αἰτία νὰ εἰσαχθῇ δειλὰ ἡ δυτικἠ ἀναγέννησις στὴν ᾿Ανατολή. Ὁ αὐτο- κράτωρ τῆς Νικαίας Ἰωάννης Βατάτζης, στὰ µέσα τοῦ 13ου αἰῶνος. ἔγραφε στὸν πενθερόν του Φρειδερῖκο Β΄, ὅτι εἴμεθα Ἕλληνες ποὺ κάποτε συνηντήθηµεν μὲ τὸν χριστιανισµόν. Βεόαίως τοῦ ἀπέκρυψε, ὅτι δὲν ἐπρόκειτο γιὰ µία συνάντη- σιν ἀναψυχῆς. ἀλλ᾽ ἀντίθετα ἐδάφη μὲ τὸ αἷμα τῶν ἑλληνιζόντων καὶ ἐπέφερε τὴν καταστροφὴν τοῦ πολιτισμοῦ. Ὅπως ὅμως καὶ νὰ ἔχῃ, εἶναι ἡ πρώτη φορὰ ποὺ ἡ ὀνομασία «Έλλην» χρησιμοποιεῖται ἀπὸ ἐπίσημα χείλη χωρὶς καταφρονητικὴ σημασία. ᾿Αλλὰ ἂν ἐχρειάσθησαν 900 χρόνια γιὰ τὴν ἀποκατάστασιν τοῦ ὀνό- ματος, ἡ συνέχεια ὑπῆρξε ραγδαία. Ἔτσι γιὰ τὴν κατάστασιν, ποὺ ἐπεκράτει 150 χρόνια ἀργότερα, ὁ Κ. Παπαρρηγόπουλος παρατηρεῖ: «᾿Επὶ τῆς διατριδῆς ταύ- της τοῦ Μανονὴλ (πρόκειται γιὰ τὸν αὐτοκράτορα Μανουὴλ Β΄-1391-1425) ἐν Πελοποννήσῳ συνέδη γεγονός τι, ἐκ τῶν ὀλίγων δυστυχῶς ὅσα περιεσώθησαν εἰς ἡμᾶς τῶν μαρτυρούντων, ὅτι ὁ νέος ἑλληνισμὸς δὲν περιωρίζετο εἰς ἁπλῆν μελέ- την τῶν ἀρχαίων συγγραφέων, ὅπως συνέδαινε παρὰ τοῖς πλείστοις τῶν ἐν Κων- σταντινουπόλει λογίων, ἀλλ᾽ ἤρχισε νὰ ζητῇ τὴν εἰς τὰ πράγματα ἐφαρμογὴν τῶν τοιούτων αὑτοῦ μελετῶν» («Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἓθνους», ἔχδοσις Χαρ Μπούρα, τ. 7, σελ. 9). Ο ΚΑΤΑΤΡΕΓΜΟΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΡΟ ΤΗΣ ΑΛΩΣΕΩΣ Φυσικὰ ὁ ἐθνικὸς ἱστορικὸς ἀναφέρεται στὸν Γεώργιο Γεμιστὸ-Πλήθωνα, ποὺ