50 χρόνια μετὰ τὸν Ἐμφύλιο ὃν Αὔγουστο τοῦ 1949 ἐτελείωσε τυπικὰ ὁ ἐμφύλιος πόλεμος καὶ δυστυχῶς ἀκόμη καὶ σήμερα οἱ πληγὲς παραμένουν ἀνεπούλωτες. Ἐντυπωσιάζει τὸ εἶδος τῆς ἀλληλογραφίας μέσῳ τοῦ Τύπου σήμερα -- 50 χρόνια μετὰ τὸ τέλος του. Κύριο θέμα ἔχει ἀναδειχθῆ τὸ ἐὰν ὁ πόλεμος ἦταν «ἐμφύλιος» ἢ «συμμοριτοπόλεμος». Κουθαλοῦν ἀκόμα καὶ σήμερα τοὺς ἤχους τῆς τότε προπαγάνδας καὶ τοὺς ἀναπαράγουν κατὰ τὸν χειρότερο τρόπο. Καὶ εἶναι μεγάλη ἡ ἀτομικὴ εὐθύνη τοῦ καθενὸς γιὰ τὴν ἀδυναμία νὰ ὑπερδῇ τὰ ὅρια τοῦ ἐγκλωδισμοῦ του (ἀνεξαρτήτως παρατάξεως). Ἡ μετατροπὴ δὲ τῆς ἀτομικῆς εὐθύνης σὲ συλλογικὴ εἶναι ἡ ὀξύτερη μορφὴ ἐκφασισμοῦ.Ἔτσι στὸ κλῖμα ποὺ ἠκολούθησε τὸν ἐμφύλιο, κάθε «ἀντικομμουνιστής» ἦταν «συντηρητικὸς» καὶ «σκοταδιστὴς» καὶ κάθε «ἀντιδεξιὸς» ἦταν πομμουνιστής» ἢ «συνοδοιπόρος» καὶ ὅλοι ἦταν «ξενοκίνητοι». Ἡ διαίρεσις εἶχε (καὶ ἔχει) εἰσχωρήσει τόσο 6αθιά, ὥστε εἴχαμε τὴν παγκόσμια πρωτοτυπία νὰ ὑπάρχουν ἀριστερὰ καὶ δεξιὰ καφενεῖα. Τὸ πιὸ κωμικοτραγικὸ ὅμως εἶναι, ὁ τρόπος ποὺ 6αδίζουμε πρὸς τὴν συμφιλίωσιν. Σὰν τὶς στρουθοκαμήλους ἐκρύψαμε τὸ κεφάλι στὴν ἄμμο. Δὲν ἀναξζητήσαμε τὶς αἰτίες, ὥστε νὰ ἰαθοῦν οἱ πληγές μας. Γιὰ τὸν ἐμφύλιο ὑπαίτιοι ἦταν οἱ ̓Αγγλοι, Ρῶσσοι, ̓Αμερικανοί: ἄρα ἀθῶοι ἐμεῖς τοῦ ἀδελφικοῦ αἵματος. Λὲς καὶ δὲν εἶναι μεγαλύτερη ἡ κατηγορία, ὅτι ἀλληλοσφαχθήκαμε ἐξυπηρετοῦντες ξένα συμφέροντα. Ἡ ἀνάμιξις τοῦ ξένου παράγοντος στὸν ἑλληνικὸ ἐμφύλιο εἶναι ἀναμφισθήτητη. Ὅπως ἀναμφισθητήτη εἶναι ἡ ἀνάμιξις τῶν ξένων σὲ ὅλες τὶς ἐθνικὲς διαιρέσεις στὰ νεώτερα χρόνια. ̓Ακόμη καὶ κατὰ τὴ διάρκεια τῆς Ἐπαναστάσεως τοῦ 2! οἱ ἀγωνιστὲς εἶχαν διαιρεθῆ σὲ γαλλόφιλους, ἀγγλόφιλους καὶ ρωσόφιλους. ̓Αργότερα θὰ διαιρεθοῦμε σὲ ἀνταντόφιλους καὶ γερμανόφιλους: καὶ τέλος σὲ ἀμερικανόφιλους καὶ ρωσόφιλους. Ὅπως φαίνεται, ἀπὸ ἑλληνόφιλους ὑπάρχει ἔλλειψις. Κι ἔτσι γίνεται ἄντιληπτὸς ὁ χαρακτηρισμός, ποὺ ἔδινε ὁ ἐθνομάρτυς Ρήγας Βελεστινλῆς στὸν ἑαυτό του: ὅτι ἦταν Ἕλλην καὶ φιλέλλην. Κι ἐκεῖ εὑρίσκεται ἣ πραγματικὴ αἰτία τῶν ἐθνικῶν διαιρέσεων. Ὅπως δὲ κατ ̓ ἐξακολούθησιν τονίζεται ἀπὸ τὶς στῆλες αὐτοῦ τοῦ περιοδικοῦ, ὁ χαρακτηρισμὸς Ἕλλην εἶναι πρώτιστα πολιτιστικός. "Αλλωστε, ὅλοι οἱ ξένοι φιλέλληνες κατὰ καιροὺς ἠγωνίσθησαν γιὰ τὴν ὕπαρξιν ἑνὸς κράτους, ὅπου θ ̓ ἀνεθίωνε ὁ Ἑλληνικὸς Πολιτισμός. Καὶ αὐτὴν τὴν ἀναθίωσιν τοῦ Ἑλληνικοῦ Πολιτισμοῦ πρῶτοι ἐμεῖς ἀπεμπολήσαμε. Ἔτσι, ποὺ μόνο κατ’ ὄνομα εἶναι ἑλληνικὸ τὸ κράτος. Γι’ αὐτὸ ἐξ ἄλλου ὁ Κοραῆς | ἠναγκάσθη νὰ γράψῃ πρὸς τοὺς ἐπαναστάτες τὸ 1825 (μετὰ τὸν πρῶτο ἐμφύλιο), ὅτι ἐκινήθησαν στὴν ἐπανάστασιν ὄχι ἀπὸ ἔρωτα πρὸς τὴν ἐλευθερία τῆς πατρίδος, ἀλλὰ ἀπὸ ἰδιοτέλεια.