ΣΤΡΑΤΟΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗΣ Αὐθεντίες καὶ μοντέλα ̓Ανέκαθεν, ἀπὸ τὰ χρόνια τοῦ πολὺ μακρινοῦ παρελθόντος τοῦ ἀνθρώπου τῆς βραχοσπηλιᾶς καὶ τῆς χορταρένιας καλύβας, τοῦ παραποτάμιου ἤ παραλίμνιου οἱκισμοῦ, ὥς τὶς ἡμέρες μας, ποὺ ὑψώνονται οἱ σύγχρονοι πύργοι τῆς Βαβέλ, ποὺ συνιστοῦν τὰ ἄχαρα ἀστικὰ συγκροτήματα στὶς μεγαλουπόλεις τοῦ κόσμου μας, ἡ αὖθεντία καὶ τὸ μοντέλο --τὸ ὡς πρότυπο νοούμενο προκαθορισμένο θεωρητικὸ σχῆμα-- ἀσκοῦσαν καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἀσκοῦν, σχεδὸν στὸν ἴδιο βαθμό, τὴν ἀκατανίκητη γοητεία τους στὶς εὐρύτερες μάζες. Ἣ αὐθεντία καὶ τὸ μοντέλο λειτουργοῦν ὡς σαγῆνες, ὄχι μόνο μὲ τὴ μεταφορικη σημασία ποὺ πῆρε στὰ μετέπειτα χρόνια ἡ ἀρχαία λέξη «σαγήνη», δηλαδὴ τῆς γοητείας καὶ τοῦ θελγήτρου, ἀλλὰ περισσότερο μὲ τὴν ἀρχική της, τὴν κυριολεκτική, δηλαδὴ τὴν ἔννοια τοῦ ψαράδικου διχτυοῦ, ποὺ περικλείνει κι ἀγριεύει ψάρια. Μιλῷ γιά τὴ γοητεία ἐκείνη ποὺ ἀσκεῖ δυναστευτικὰ ὁ ἐξουσιαστῆς ἐπὶ τοῦ ἐξουσιαζόμενου, μιὰν. ἐπιρροή ποὺ γεννᾶ, ἄμεσα καὶ συναρπαστικὰἁ καὶ πέραν ἀπὸ κάθε λογικἡ διεργασία, τὴν πειθὼ πρῶτα καὶ συνακόλουθα ὅλη ἐκείνη τὴν κλίμακα τῆς ὑπαγωγῆς, μὲ χαμηλότερο σκαλί τὴν ἁπλὴ ὑπακοὴ καὶ ψηλότερο τὴν πλήρη, ἤγουν τὴν τυφλὴ ὑποταγή. Ὃ λόγος τῆς αὐθεντίας καὶ ἡ σαγήνη τοῦ μοντέλου θὰ ἐξακολουθοῦν νὰ λειτουργοῦν στὶς ἀνθρώπινες κοινωνίες πανομοιότυπα, ὅπως ἀκριβῶς λειτουργοῦσαν ἀπὸ τὴ χαῥαυγὴ τοῦ κόσμου, ἐφόσον οἱ μάζες δὲν ἔυπνοῦν καὶ τὰ ἄτομα καθίστανται ἀγελαῖα. ̓Απλῶς καὶ μόνο ὁ λόγος τῆς αὐθεντίας καὶ ἡ σαγήνη τοῦ μοντέλου θὰ παίρνουν διάφορες μορφές, κατὰ περιόδους καὶ ἐποχές. ̓ Τὸ «αὐτὸς ἔφα» ἐνεργοῦσε καὶ ἐνεργεῖ ἐξουσιαστικά, ἀφότου ὁ ἄνθρωπος ἀνῆκε στοὺς πρώτους ἀνθρωπίδες (ποριηὶπίααο) καὶ ἔτεινε ἐξελικτικά, ἀργὰ καὶ σταθερά, νὰ ξεφύγει ἀπὸ τὸ στάδιο τῆς ἀνοργάνωτης ἀκόμα, τῆς ἀσυνείδητης νόησης, δηλαδὴ τῆς προφορμαρισμένης λογικῆς, ποὺ στοιχειοθετοῦν ὁμοιότυπα καὶ πάντα ἀλάθευτα οἱ δέσμες τῶν ἔμφυτων ἐνστικτωδῶν παρορμήσεων, τῶν ὁρμεμφύτων, νὰ περάσει στὸ χῶρο τοῦ ἔλλογου βίου καὶ νὰ καταστεῖ τελικὰ ἔμφρων ἄνθρωπος. Ἢ ὅλη διαγωγὴ καὶ συμπεριφορὰ τοῦ ἀνθρώπου τῶν πολὺ μεγάλης χρονικῆς διάρκειας προϊστορικῶν περιόδων ποὺ διέτρεξε, ἑδραζόταν σὲ στεριωμένη μαγικοθρησκευτικὴ βάση. Οἱ μάγοι καὶ οἱ ἱερεῖς, ποὺ συνιστοῦσαν τὴν προνομιούχα τάξη τῶν ὑπερκείμενων καὶ ὑπεραιρόμενων, τῶν ἐκλεκτῶν τῆς φυλῆς, θεσμοθετοῦσαν ἀρχές, ἰδέες καὶ ἤθη, καθόριζαν ἀποκλειστικὰ τὶς τροπὲς τῆς σκέψης καὶ τὶς μορφὲς τῆς δράσης τῆς ὁμάδας, ποὺ ἀπαρτιζόταν ἀπὸ τὰ μαζοποιημένα ἄτομα. ὋὉ ἀνιμισμός, ἡ ἀμετάθετη πίστη τῶν μαζῶν στὴν ὕπαρξη ἑνὸς κόσμου ἐξωανθρώπινων, μυστηριωδῶν δυνάμεων, ποὺ σχηματοποιοῦνταν σὲ πολύμορφα «πνεύματα», εἶχε ὡς ἀναγκαία συνέπεια καὶ τὴν ὕπαρξη μεσολαβητῶν. Κάποιοι ἔπρεπε νὰ «μεσιτεύουν», νὰ «πρεσβεύουν» --γιὰ νὰ χρησιμοποιήσω δύο πάρα πολὺ συνηθισμένους στὰ κείμενα τῆς χριστιανικῆς ύμνογραφίας καὶ ὑμονολογίας ὅρους --μεταξὺ τῶν «πνευμάτων» καὶ τῶν μαζῶν. Ἔτσι, οἱ μάγοι καὶ ἱερεῖς, οἱ μάντεις καὶ προφῆτες οἱ θαυματοποιοὶ καὶ θεραπευτὲς συνιστοῦσαν τὶς αὐθεντίες, τοὺς πολιτικοθρησκευτικοὺς ἐξουσιαστὲς τῶν μαζῶν. Τὰ προνομιοῦχα αὐτὰ ἄτομα, αἱρόμενα πάνω ἀπὸ τὶς μάζες, καθόριζαν ἐξουσιαστικὰ τὶς τύχες τῶν ὑπηκόων τους. Καὶ οἱ τελευταῖοι δέχονταν τὸ ρόλο τους αὐτὸν καὶ ὑποτάσσονταν ἀπόλυτα. Πῶς ὅμως προῆλθαν αὐτοὶ οἱ ἐξουσιαστές; Τί ἦταν ἐκεῖνο ποὺ τοὺς ἔκανε νὰ διαδραματίσουν ἕναν τέτοιο ρόλο; Ηταν, δηλαδή, πλάσματα ἐξωγενῆ ἤ ἐνδογενη; Θέλω νὰ πῶ, γεννήθηκαν ἐξ ἀντικειμένου ἀπὸ ἐξωανθρώπινους, ἀντικειμενικοὺς παράγοντες, ποὺ δὲν εἶχαν σχέση μὲ τὸν ἐσώτερο, τὸ βαθύτερο ἄνθρωπο ἤ μήπως, ἀντίθετα, ἀποτελοῦσαν προβολὴ καὶ προέκταση τοῦ ψυχισμοῦ τους; Μήπως ἰσχυρὰ συγκινησιακὰ κέντρα, σφοδρὰ συναισθήματα, ὁ φόβος, ἣ πολύμορφη ανάγκη, τὸ λυτρωτικὸ αἴσθημα ἀποδοχῆς προστασίας ἀπὸ μέρους ὑπερτέρου ὄντος, ἡ ἐλπίδα καὶ προσδοκία γιὰ τελεσφορότερη ἀντιμετώπιση τῶν μυρίων κινδύνων τοῦ περίγυρου, ἡ προβολὴ πρὸς τὰ ἔξω καὶ μορφοποίηση τῶν φαντασιώσεων, ποὺ κατέκλυζαν κατὰ κύματα τοὺς ἐσωτερικοὺς του χώρους, τίς οἷδε ποιὲς ἄλλου εἴδους. ἐσώτερες παρωθή-