ΣΤΡΑΤΟΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΗΣ Αὐθεντίες καὶ μοντέλα ᾿Ανέκαθεν, ἀπὸ τὰ χρόνια τοῦ πολὺ µα- κρινοῦ παρελθόντος τοῦ ἀνθρώπου τῆς βραχοσπηλιᾶς καὶ τῆς χορταρένιας καλύ- βας, τοῦ παραποτάµιου ἤ παραλίµνιου οἱ- κισμοῦ, ὥς τὶς ἡμέρες µας, ποὺ ὑψώνονται οἱ σύγχρονοι πύργοι τῆς Βαβέλ, ποὺ συνι- στοῦν τὰ ἄχαρα ἀστικὰ συγκροτήµατα στὶς μεγαλουπόλεις τοῦ κόσμου µας, ἡ αὖ- θεντία καὶ τὸ μοντέλο --τὸ ὡς πρότυπο νοούμενο προκαθορισμένο θεωρητικὸ σχῆμα-- ἀσκοῦσαν καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ ἀσκοῦν, σχεδὸν στὸν ἴδιο βαθµό, τὴν ἀκα- τανίκητη γοητεία τους στὶς εὐρύτερες µά- ζες. Ἣ αὐθεντία καὶ τὸ μοντέλο λειτουρ- γοῦν ὡς σαγῆνες, ὄχι µόνο μὲ τὴ µεταφορι- κη σημασία ποὺ πῆρε στὰ μετέπειτα χρό- νια ἡ ἀρχαία λέξη «σαγήνη», δηλαδὴ τῆς γοητείας καὶ τοῦ θελγήτρου, ἀλλὰ περισ- σότερο μὲ τὴν ἀρχική της, τὴν κυριολεκτι- κή, δηλαδὴ τὴν ἔννοια τοῦ ψαράδικου δι- χτυοῦ, ποὺ περικλείνει κι ἀγριεύει ψάρια. Μιλῷ γιά τὴ γοητεία ἐκείνη ποὺ ἀσκεῖ δυ- ναστευτικὰ ὁ ἐξουσιαστῆς ἐπὶ τοῦ ἐξουσια- ζόμενου, μιὰν. ἐπιρροή ποὺ γεννᾶ, ἄμεσα καὶ συναρπαστικὰἁ καὶ πέραν ἀπὸ κάθε λο- γικἡ διεργασία, τὴν πειθὼ πρῶτα καὶ συνα- κόλουθα ὅλη ἐκείνη τὴν κλίμακα τῆς ὑπα- γωγῆς, μὲ χαμηλότερο σκαλί τὴν ἁπλὴ ὑ- πακοὴ καὶ ψηλότερο τὴν πλήρη, ἤγουν τὴν τυφλὴ ὑποταγή. Ὃ λόγος τῆς αὐθεντίας καὶ ἡ σαγήνη τοῦ μοντέλου θὰ ἐξακολουθοῦν νὰ λειτουργοῦν στὶς ἀνθρώπινες κοινωνίες πανομοιότυπα, ὅπως ἀκριβῶς λειτουργοῦσαν ἀπὸ τὴ χα- ῥαυγὴ τοῦ κόσμου, ἐφόσον οἱ μάζες δὲν ἔυ- πνοῦν καὶ τὰ ἄτομα καθίστανται ἀγελαῖα. ᾽Απλῶς καὶ μόνο ὁ λόγος τῆς αὐθεντίας καὶ ἡ σαγήνη τοῦ μοντέλου θὰ παίρνουν διάφορες μορφές, κατὰ περιόδους καὶ ἐπο- χές. ᾿ Τὸ «αὐτὸς ἔφα» ἐνεργοῦσε καὶ ἐνεργεῖ ἐ- ξουσιαστικά, ἀφότου ὁ ἄνθρωπος ἀνῆκε στοὺς πρώτους ἀνθρωπίδες (ποριηὶπίααο) καὶ ἔτεινε ἐξελικτικά, ἀργὰ καὶ σταθερά, νὰ ξεφύγει ἀπὸ τὸ στάδιο τῆς ἀνοργάνωτης ἀ- κόμα, τῆς ἀσυνείδητης νόησης, δηλαδὴ τῆς προφορμαρισμένης λογικῆς, ποὺ στοι- χειοθετοῦν ὁμοιότυπα καὶ πάντα ἀλάθευτα οἱ δέσμες τῶν ἔμφυτων ἐνστικτωδῶν πα- ρορμήσεων, τῶν ὁρμεμφύτων, νὰ περάσει στὸ χῶρο τοῦ ἔλλογου βίου καὶ νὰ κατα- στεῖ τελικὰ ἔμφρων ἄνθρωπος. Ἢ ὅλη διαγωγὴ καὶ συμπεριφορὰ τοῦ ἀν- θρώπου τῶν πολὺ μεγάλης χρονικῆς διάρ- κειας προϊστορικῶν περιόδων ποὺ διέτρε- ξε, ἑδραζόταν σὲ στεριωμένη μαγικοθρη- σκευτικὴ βάση. Οἱ μάγοι καὶ οἱ ἱερεῖς, ποὺ συνιστοῦσαν τὴν προνομιούχα τάξη τῶν ὑ- περκείμενων καὶ ὑπεραιρόμενων, τῶν ἐ- κλεκτῶν τῆς φυλῆς, θεσμοθετοῦσαν ἀρ- χές, ἰδέες καὶ ἤθη, καθόριζαν ἀποκλειστι- κὰ τὶς τροπὲς τῆς σκέψης καὶ τὶς μορφὲς τῆς δράσης τῆς ὁμάδας, ποὺ ἀπαρτιζόταν ἀπὸ τὰ μαζοποιημένα ἄτομα. ὋὉ ἀνιμισμός, ἡ ἀμετάθετη πίστη τῶν μαζῶν στὴν ὕπαρξη ἑνὸς κόσμου ἐξωαν- θρώπινων, μυστηριωδῶν δυνάμεων, ποὺ σχηματοποιοῦνταν σὲ πολύμορφα «πνεύ- ματα», εἶχε ὡς ἀναγκαία συνέπεια καὶ τὴν ὕπαρξη μεσολαβητῶν. Κάποιοι ἔπρεπε νὰ «μεσιτεύουν», νὰ «πρεσβεύουν» --γιὰ νὰ χρησιμοποιήσω δύο πάρα πολὺ συνηθισµέ- νους στὰ κείµενα τῆς χριστιανικῆς ύμνο- γραφίας καὶ ὑμονολογίας ὅρους --μεταξὺ τῶν «πνευμάτων» καὶ τῶν μαζῶν. Ἔτσι, οἱ μάγοι καὶ ἱερεῖς, οἱ μάντεις καὶ προφῆτες οἱ θαυματοποιοὶ καὶ θεραπευτὲς συνιστοῦ- σαν τὶς αὐθεντίες, τοὺς πολιτικοθρησκευτι- κοὺς ἐξουσιαστὲς τῶν μαζῶν. Τὰ προνομιοῦχα αὐτὰ ἄτομα, αἱρόμενα πάνω ἀπὸ τὶς µάζες, καθόριζαν ἐξουσια- στικὰ τὶς τύχες τῶν ὑπηκόων τους. Καὶ οἱ τελευταῖοι δέχονταν τὸ ρόλο τους αὐτὸν καὶ ὑποτάσσονταν ἀπόλυτα. Πῶς ὅμως προῆλθαν αὐτοὶ οἱ ἐξουσια- στές; Τί ἦταν ἐκεῖνο ποὺ τοὺς ἔκανε νὰ δια- δραματίσουν ἕναν τέτοιο ρόλο; Ηταν, δη- λαδή, πλάσματα ἐξωγενῆ ἤ ἐνδογενη; Θέ- λω νὰ πῶ, γεννήθηκαν ἐξ ἀντικειμένου ἀπὸ ἐξωανθρώπινους, ἀντικειμενικοὺς παρά- γοντες, ποὺ δὲν εἶχαν σχέση μὲ τὸν ἐσώτε- ρο, τὸ βαθύτερο ἄνθρωπο ἤ μήπως, ἀντίθε- τα, ἀποτελοῦσαν προβολὴ καὶ προέκταση τοῦ ψυχισμοῦ τους; Μήπως ἰσχυρὰ συγκι- νησιακὰ κέντρα, σφοδρὰ συναισθήματα, ὁ φόβος, ἣ πολύμορφη ανάγκη, τὸ λυτρωτι- κὸ αἴσθημα ἀποδοχῆς προστασίας ἀπὸ μέ- ρους ὑπερτέρου ὄντος, ἡ ἐλπίδα καὶ προσ- δοκία γιὰ τελεσφορότερη ἀντιμετώπιση τῶν μυρίων κινδύνων τοῦ περίγυρου, ἡ προ- βολὴ πρὸς τὰ ἔξω καὶ μορφοποίηση τῶν φαντασιώσεων, ποὺ κατέκλυζαν κατὰ κύ- ματα τοὺς ἐσωτερικοὺς του χώρους, τίς οἷ- δε ποιὲς ἄλλου εἴδους. ἐσώτερες παρωθή-