ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ὃ φίλος µου ὁ Τσιροβαρδῆς Ποιός εἶμαι ἐγὼ ποὺ θὰ γράψω γιὰ τὸν Τσιροβαρδῆ καὶ θ᾽ ἀναστήσω στὰ μάτια σας τὴν Κρητικἡὴ ᾽Αντίσταση; Δὲν ζοῦσα ἐκεῖνα τὰ χρόνια, κι ἀσφαλῶς δὲν πολέμησα. Δὲν πῆρα τὰ βουνά, δὲν εἶδα συμπολεμιστές µου νὰ σκοτώνονται, δὲν εἶδα τὸ σπίτι µου νὰ καίγεται οὔτε πεινασµένα παιδιὰ νὰ ψάχνουν τενεκέδες γιὰ ψίχουλα οὔτε γυναῖ- κες ὠχρές, μὲ κόκκινα μάτια, ν᾿ ἀποχαιρετοῦν τοὺς νεκρούς τους. Δὲν εἶδα τὴν Ἑλλά- δα νὰ ποδοπατεῖται κι οὔτε παιδιά της νὰ καταδίδουν ἀδέρφια τους. Δὲν γνώρισα οὔτε κὰν θὰ μπορέσω ποτὲ νὰ συλλάβω τὸ παράφορο μεθύσι τῆς ἀδελφοσύνης, ποὺ ἔδενε τοὺς µελλοθάνατους αὐτοὺς μὲ δεσμοὺς ποὺ ξεπερνοῦσαν τὴν ζωὴ καὶ προκαλοῦσαν τὸν ἴδιο τὸ θάνατο. "Αν ζοῦσα τότε, δὲν μπορῶ νὰ ξέρω ποιό δρόµο θὰ εἶχε πάρει ἡ ζωή µου. Ὅποιον ὅμως δρόµο καὶ νὰ εἶχε πάρει, τὸ κείµενο τοῦτο ποὺ καταθέτω σήµερο, γιὰ νὰ φέρω μπροστά σας ἕνα Κρῆτα πολεμιστὴ καὶ ποιητή, θὰ ἦταν πιὸ ἄμεσο, πιὸ ἀληθινὸ στὴν τραγικότητά του καὶ περισσότερο δίκαιο. Δὲν μιλῶ βέβαια γιὰ συγκεκριµένα γεγονό- τα καὶ γιὰ συγκεκριμένους ἀνθρώπους. Τὰ λίγα ὀνόματα ποὺ ἀναφέρω καὶ τοὺς τό- πους ποὺ ἔγιναν ὁρισμένες μάχες μοῦ τὰ εἶπε ὁ φίλος µου. Δὲν πρόλαβα νὰ γνωρίσω κανένα ἀπὸ αὐτοὺς οὔτε κι ἀξιώθηκα νὰ ἐπισκεφθῷῶ τὰ πολεμικὰ πεδία. Ἤδη ἀπὸ τὰ 18 µου χρόνια μ᾽ ἔπαιρνε μακρυὰ ἀπὸ τὴν Κρήτη ἡ φαουστικὴ δίψα, κι ὅταν γύρισα ἄλλους ἀπὸ αὐτοὺς ποὺ πολέμησαν τοὺς ἀποκαλοῦσαν «φασίστες» καὶ ἄλλους «κόκκινους». Δὲν μπορῶ νὰ ξέρω τί ἔκανε ὁ καθένας ἀπὸ αὐτούς. Ξέρω ὅμως πὼς ἡ µεγάλη στὴν ἱστορικὴ σημασία της γιὰ τὴν πατρίδα στιγμὴ τῆς ᾽Αντίστασης εἶχε πιὰ θρυμματισθεῖ σὰν ἐθνικὴ ἀφετηρία μεγάλων ἱστορικῶν πράξεων. "Ας μοῦ συγχω- ρέσει ὁ ἀναγνώστης ὅμως τὴ λαχτάρα µου νὰ θέσω τὸ πρόβλημα τῆς πατρίδας --ὅσο συνδέεται μὲ τὸν πολεμιστὴ καὶ ποιητὴ Τσιβοβαρδῆ καὶ τὴν ἡρωικὴ γενιά του--- καὶ νὰ παρουσιάσω ὁρισμένα σημεῖα ἤ νὰ περιγράψω μιὰ κατάσταση. ἼΑργησα στὴν ζωή µου νὰ γνωρίσω τὸν Τσιροβαρδῆ, τὸν Κρῆτα αὐτὸ πολεμιστὴ καὶ ποιητὴ μὲ τὴν μεγάλη καρδιά. Στὰ δεκάξι του χρόνια, ὅταν ἡ μπότα τῶν Νάτσι πα- τοῦσε τὸ στῆθος τοῦ νησιοῦ μου, ὁ Τσιροβαρδῆς πολεμοῦσε τοὺς Γερμανοὺς στὶς Μέ- λαμπες, στὴ Βιάννο, στὴν Δαμάστα, στὶς Δαφνές, στὸν Ψηλορείτη καὶ στὴ Μέση ᾽Α- νατολή. Οἱ καπετάνιοι του --ὁ Πετρακογιώρχης, ὁ Μπαντουβᾶς, ὁ Πέτρακας κι ὁ Παπαδογιάννης--- εἶχαν πειθαρχήσει τὴν φλογισμένη ψυχή του στὴν τέχνη τοῦ πολέ- µου καὶ τὸν δίδαξαν τὴν παληκαριὰ νὰ μάχεται μὲ σύνεση. Ὃ Μακεδονομάχος πατέρας του, ὁ Τσιρονικολῆς, τοῦ εἶχε ξυπνήσει ἀπὸ νωρὶς στὴν ψυχὴ τὸ πάθος γιὰ τὴν ἐλευθερία, ὅπως καὶ στὸν ἀδερφό του τὸν Τσιρογιώργη ποὺ σκοτώθηκε στὶς Μέλαμπες πολεμώντας τοὺς Νάτσι τὴν Μεγάλη Παρασκευὴ τοῦ 1944’ στὸ ἴδιο σημεῖο εἶχε τραυματισθεῖ πρὶν ἀπὸ λίγα χρόνια κι ὁ Τσιροβαρδῆς. Ὁ πα- τέρας του --πέρα ἀπὸ τὴν ὑψηλόφρονη διάθεση καὶ ἕνα αἴσθημα τιμῆς--- τοῦ εἶχε µά- θει, πὼς ἡ δουλωµένη ζωὴ εἶναι μιὰ ζωὴ ἀνάξια γιὰ νὰ τὴν ζήσεις. Ἔτσι, ἔφηβος ἀκόμη ὁ Τσιροβαρδῆς εἶχε βιώσει τὴν ψυχικὸ ἐκεῖνο πολιτισμὸ ποὺ ἔθρεφε ἀνθρώπους μὲ μιὰ παράφορη ἀγάπη γιὰ τὴν ζωή, ἀλλὰ καὶ μὲ μιὰ ἐξ ἴσου παράφορη ἄρνηση τοῦ θανάτου. Στὸν πόλεμο, ὅταν μιὰ ἑνωμένη πατρίδα ζητοῦσε τὴν καταξίωσή της, ἀνδρώθηκε περισσότερο ἡ ἐφηβικὴ ψυχή του. ᾿Αργότερα, τὸ ἑνωμένο αὐτὸ αἷμα διασπάσθηκε, ἄ- σχημοι γιὰ τὸν τόπο µου καιροί, πολιτικὲς ὑστεροβουλίες καὶ ἰδεολογικὲς σκοπιμότη- τες ἤ συγχύσεις δίχασαν αὐτὸ ποὺ ἑνωμένο πολεμοῦσε τὸν ἐπιδρομέα. Ἕνας διχα- σμός, ποὺ μεταφέρθηκε ἀπὸ τὰ μετερίζια τῶν μαχῶν στὴν καρδιὰ τ᾽ ἀνθρώπου. Ἧταν τραγικὴ ἡ ἐμπειρία αὐτὴ γιὰ τὸν Τσιροβαρδῆ ἀλλὰ καὶ γιὰ ὅλους τοὺς φο- ρεῖς τοῦ ἤθους τῆς γενιᾶς του, μιὰ ἐμπειρία ποὺ ἄργησε πολὺ νὰ τὴν πάρει στὴν συνεί- δησή του χωρὶς κανένα ἀντάλλαγμα, μὲ ἄσπρα πιὰ μαλλιά, νομοθετώντας μὲ μιὰ ἀπα- ράμιλλη δικαιοσύνη τοῦ πνεύματος τὸ γεναῖο καὶ τὸ ὑψηλό. Ξέρει τώρα, πὼς ὁ τόπος τοῦτος τότε προδόθηκε ἀπὸ τὶς σκοπιμότητες τῆς ἱστορικῆς συγκυρίας καὶ τὸν στενό-