Η ΚΙΝΠΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ κ. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ, Φιλοσοφία τῆς ἱστορίας κατὰ Δημόκριτον Στὸ βραχὺ αὐτὸ ἔργο ὁ Κώστας Δεσποτόπουλος ἐπιχειρεῖ νὰ συγκροτήσει τὸ «σῶμα» τῆς δημοκρίτειας φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας μὲ ἐπίγνωση τῆς ἀνεπάρκειας τῶν πηγῶν. Τὰ θέματα ποὺ πραγματεύεται εἶναι ὁ βίος καὶ ὁ ψυχισμὸς τῶν ἀρχέγονων ἀνθρώπων, τὸ «συμφέρον» στὴν ἄμυνα πρὸς τὰ θηρία καὶ ἡ σύμπηξη τῆς πρώτης κοινωνίας, ἡ ἀνυπαρξία οἰκονομίας στὸ βίο τῶν ἀρχέγονων ἀνθρώπων, οἱ ἀπαρχές τῆς οἰκονομίας δίχως ἀκόμη τὴν χρήση τῆς φωτιᾶς κατὰ διδαχὴ τῆς «πείρας» καὶ τῆς ἀνάγκης, ἡ ἐφεύρεσῃ τῆς φωτιᾶς καὶ «τῶν ἄλλων χρησίμων» καὶ ἡ βαθμιαία δημιουργία τοῦ πολιτισμοῦ, ἡ «χρεία» καὶ τὸ «εὐφυὲς ζῶον μὲ χεῖρας καὶ λόγον καὶ ψυχῆς ἀγχίνοιαν», οἱ βλαπτικὲς παρασυνέπειες τοῦ πολιτισμοῦ καὶ ἡ προστατευτικὴ ἀπὸ αὐτὲς ἀποστολὴ τῆς παιδείας, ἡ πρωτοβουλία τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἡ παρεμβολὴ τῆς «τύχης» στὴν ὕπαρξή του, καὶ ἡ ἀνθρώπινη ἁπλῶς σύσταση τῆς ἱστορίας καὶ ἡ ἀξία τῶν ἀνθρώπινων πραγμάτων. Στὰ κείμενα ποὺ διασώζουν τὰ δημοκρίτεια θεωρήματα γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ πολιτισμοῦ, ἡ θέσπιση πολιτισμια κῶν στοιχείων ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο δὲν ἀνάγεται σὲ ὑπερβατικὴ πηγὴ (π.χ. ὅπως στὸν αἰσχύλειο μύθο γιὰ τὴν προμηθεϊκὴ χορηγία τους στὸν ἄνθρωπο ---μιὰ ἀντίληψη ποὺ διασώζεται καὶ στὸν πλατωνικὸ μύθο τοῦ «Πρωταγόρα»), ἀλλὰ ἑρμηνεύεται σὰν ἕνα βαθμιαῖο κατόρθωμα τοῦ ἀνθρώπου κινούμενου ἀπὸ τὴν «χρεία» καὶ τὴν «πείρα». Στὰ θεωρήματα αὐτά, ἤδη ἀπὸ τὶς ἀπαρχές τῆς ἱστορικῆς ζωῆς, ὁ ἄνθρωπος ἐμφανίζεται σὰν ἕνα «εὐφυὲς ζῶον» μὲ συνεργοὺς «χεῖρας καὶ λόγον καὶ ψυχῆς ἀγχίνοιαν» καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ συγκροτήσει τὴν κοινωνική, δηλαδὴ τὴν ἱστορικὴ ζωή, μὲ φιλάλληλο ἦθος. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη τοῦ Κώστα Δεσποτόπουλου, ἡ ἐνδοιστορική αὐτὴ προοπτικὴ τῶν θέσεων τοῦ Δημοκρίτου εἶναι ἐξαιρετικὰ κοντὰ σης θέσεις τῆς σύγχρονης θετικιστικῆς ἱστορικῆς ἐπιστήμης. Ἢ ἔξοχη αὐτὴ βραχεία πραγματεία θέτει ἕνα διαφορετικὸ τύπό προβλημάτων ἀπὸ ἐκεῖνα ποὺ θέτει συνήθως ἡ παραδοσιακὴ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας στὰ δύο ἐπίπεδα ἀνάλυσης ποὺ γίνεται νοητή. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη αὐτὴ ἡ φιλοσοφία τῆς ἱστορίας, εἴτε προσπαθεῖ ν ̓ ἀποκαλύψει μίαν ὑποκείμενη δομὴ ποὺ σὲ σχέση μ ̓ αὐτὴν ἡ φαινομενικὰ αὐθαίρετη διαδοχὴ τῶν ἱστορικῶν γεγονότων θὰ μποροῦσε νὰ κερδίσει κάποιο νόημα, εἴτε, σὰν κριτικὴ φιλοσοφία τῆς ἱστορίας, καταπιάνεται μὲ τὸ ἐπιστημολογικὸ κύρος τῆς ἱστορικῆς γνώσης (π.χ. τὴν ἔννοια τῆς αἰτιώδους συνάφειας στὸ ἱστορικὸ γίγνεσθαι). Ὅπως καὶ σὲ προηγούμενο μελέτημά του(«Η Φιλοσοφία τῆς ἱστορίας κατὰ Πλάτωνα»), ὁ συγγραφέας, ἐνῶ δὲν ἀπορρίπτει τὴν παραδοσιακὴ προβληματικὴ τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας, συγκεντρώνεται κυρίως σὲ διαλογισμοὺς γιὰ τὶς ἀπαρχὲ τοῦ ἱστορικοῦ βίου. Οὔτε γιὰ τὸν Πλάτωνα οὔτε καὶ γιὰ τὸν Δημόκριτο ἡ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας μὲ τὶς δύο μορφὲς ποὺ εἶναι σήμερα νοητὴ ἀποτελοῦσε θεμελιακὸ στοιχεῖο τοῦ ἔργου του. Ἣ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφάις τῆς ἱστορίας στὸ πρῶτο ἐπίπεδο ἀνάλυσης ποὺ ἀναφέραμε ἐμφανίζεται στὴν Ἑλλάδα μὲ τὸν Πολύβιο, ἐνῶ στὸ δεύτερο ἐπίπεδο ἀνάλυσης ἀνατρέχει κυρίως στὸν Θουκυδίδη. Κι ὅμως οἱ διαλογισμοὶ τόσο τοῦ Πλάτωνα ὅσο καὶ τοῦ Δημόκριτου γιὰ τὶς ἀπαρχὲς τῆς ἱστορικῆς ζωῆς καλύπτουν ἕνα κενό, τὸ ἐρώτημα γιὰ τὴν ἔσχατη ἀρχή, ποὺ ἐγείρεται στὸ λυκαυγὲς τῆς ἀνθρώπινης μνήμης ἤ στὴν ἀχλὺ τῆς ἱστορικῆς συνείδησης.