Η ΚΙΝΠΣΗ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ κ. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ, Φιλοσοφία τῆς ἱστορίας κατὰ Δημόκριτον Στὸ βραχὺ αὐτὸ ἔργο ὁ Κώστας Δεσποτόπουλος ἐπιχειρεῖ νὰ συγκροτήσει τὸ «σῶ- μα» τῆς δηµοκρίτειας φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας μὲ ἐπίγνωση τῆς ἀνεπάρκειας τῶν πη- γῶν. Τὰ θέµατα ποὺ πραγματεύεται εἶναι ὁ βίος καὶ ὁ ψυχισμὸς τῶν ἀρχέγονων ἀνθρώ- πων, τὸ «συμφέρον» στὴν ἄμυνα πρὸς τὰ θηρία καὶ ἡ σύμπηξη τῆς πρώτης κοινωνίας, ἡ ἀνυπαρξία οἰκονομίας στὸ βίο τῶν ἀρχέγονων ἀνθρώπων, οἱ ἀπαρχές τῆς οἰκονο- μίας δίχως ἀκόμη τὴν χρήση τῆς φωτιᾶς κατὰ διδαχὴ τῆς «πείρας» καὶ τῆς ἀνάγκης, ἡ ἐφεύρεσῃ τῆς φωτιᾶς καὶ «τῶν ἄλλων χρησίμων» καὶ ἡ βαθμιαία δημιουργία τοῦ πο- λιτισμοῦ, ἡ «χρεία» καὶ τὸ «εὐφυὲς ζῶον μὲ χεῖρας καὶ λόγον καὶ ψυχῆς ἀγχίνοιαν», οἱ βλαπτικὲς παρασυνέπειες τοῦ πολιτισμοῦ καὶ ἡ προστατευτικὴ ἀπὸ αὐτὲς ἀποστολὴ τῆς παιδείας, ἡ πρωτοβουλία τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἡ παρεμβολὴ τῆς «τύχης» στὴν ὕπαρ- ξή του, καὶ ἡ ἀνθρώπινη ἁπλῶς σύσταση τῆς ἱστορίας καὶ ἡ ἀξία τῶν ἀνθρώπινων πραγμάτων. Στὰ κείμενα ποὺ διασώζουν τὰ δημοκρίτεια θεωρήματα γιὰ τὴν δημιουργία τοῦ πολιτισμοῦ, ἡ θέσπιση πολιτισμια κῶν στοιχείων ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο δὲν ἀνάγεται σὲ ὑ- περβατικὴ πηγὴ (π.χ. ὅπως στὸν αἰσχύλειο μύθο γιὰ τὴν προμηθεϊκὴ χορηγία τους στὸν ἄνθρωπο ---μιὰ ἀντίληψη ποὺ διασώζεται καὶ στὸν πλατωνικὸ μύθο τοῦ «Πρωτα- γόρα»), ἀλλὰ ἑρμηνεύεται σὰν ἕνα βαθμιαῖο κατόρθωμα τοῦ ἀνθρώπου κινούμενου ἀ- πὸ τὴν «χρεία» καὶ τὴν «πείρα». Στὰ θεωρήματα αὐτά, ἤδη ἀπὸ τὶς ἀπαρχές τῆς ἱστορικῆς ζωῆς, ὁ ἄνθρωπος ἐμ- φανίζεται σὰν ἕνα «εὐφυὲς ζῶον» μὲ συνεργοὺς «χεῖρας καὶ λόγον καὶ ψυχῆς ἀγχί- νοιαν» καὶ ἐπιχειρεῖ νὰ συγκροτήσει τὴν κοινωνική, δηλαδὴ τὴν ἱστορικὴ ζωή, μὲ φι- λάλληλο ἦθος. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη τοῦ Κώστα Δεσποτόπουλου, ἡ ἐνδο- ιστορική αὐτὴ προοπτικὴ τῶν θέσεων τοῦ Δημοκρίτου εἶναι ἐξαιρετικὰ κοντὰ σης θέ- σεις τῆς σύγχρονης θετικιστικῆς ἱστορικῆς ἐπιστήμης. Ἢ ἔξοχη αὐτὴ βραχεία πραγματεία θέτει ἕνα διαφορετικὸ τύπό προβλημάτων ἀπὸ ἐκεῖνα ποὺ θέτει συνήθως ἡ παραδοσιακὴ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας στὰ δύο ἐπίπεδα ἀνάλυσης ποὺ γίνεται νοητή. Σύμφωνα μὲ τὴν ἀντίληψη αὐτὴ ἡ φιλοσοφία τῆς ἱστορίας, εἴτε προσπαθεῖ ν᾿ ἀποκαλύψει μίαν ὑποκείμενη δομὴ ποὺ σὲ σχέση μ᾽ αὐ- τὴν ἡ φαινομενικὰ αὐθαίρετη διαδοχὴ τῶν ἱστορικῶν γεγονότων θὰ μποροῦσε νὰ κερ- δίσει κάποιο νόημα, εἴτε, σὰν κριτικὴ φιλοσοφία τῆς ἱστορίας, καταπιάνεται μὲ τὸ ἐπι- στημολογικὸ κύρος τῆς ἱστορικῆς γνώσης (π.χ. τὴν ἔννοια τῆς αἰτιώδους συνάφειας στὸ ἱστορικὸ γίγνεσθαι). Ὅπως καὶ σὲ προηγούμενο μελέτημά του(«Η Φιλοσοφία τῆς ἱστορίας κατὰ Πλάτωνα»), ὁ συγγραφέας, ἐνῶ δὲν ἀπορρίπτει τὴν παραδοσιακὴ προ- βληματικὴ τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας, συγκεντρώνεται κυρίως σὲ διαλογισμοὺς γιὰ τὶς ἀπαρχὲ τοῦ ἱστορικοῦ βίου. Οὔτε γιὰ τὸν Πλάτωνα οὔτε καὶ γιὰ τὸν Δημόκριτο ἡ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφίας τῆς ἱστορίας μὲ τὶς δύο μορφὲς ποὺ εἶναι σήμερα νοητὴ ἀπο- τελοῦσε θεμελιακὸ στοιχεῖο τοῦ ἔργου του. Ἣ ἀντίληψη τῆς φιλοσοφάις τῆς ἱστορίας στὸ πρῶτο ἐπίπεδο ἀνάλυσης ποὺ ἀναφέραμε ἐμφανίζεται στὴν Ἑλλάδα μὲ τὸν Πολύ- βιο, ἐνῶ στὸ δεύτερο ἐπίπεδο ἀνάλυσης ἀνατρέχει κυρίως στὸν Θουκυδίδη. Κι ὅμως οἱ διαλογισμοὶ τόσο τοῦ Πλάτωνα ὅσο καὶ τοῦ Δημόκριτου γιὰ τὶς ἀπαρ- χὲς τῆς ἱστορικῆς ζωῆς καλύπτουν ἕνα κενό, τὸ ἐρώτημα γιὰ τὴν ἔσχατη ἀρχή, ποὺ ἐ- γείρεται στὸ λυκαυγὲς τῆς ἀνθρώπινης μνήμης ἤ στὴν ἀχλὺ τῆς ἱστορικῆς συνείδησης.