ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΟΝΤΟΣ Κρίση γλὠσσικὴ ἤ κρίση πολιτιστική; Τὸ καθεστὼς τῶν ἐτῶν 1967-74 κατάφερε δύο πλήγματα στὴν ἐξέλιξη τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας καί, κατὰ συνέπεια, καὶ στην ἀνάπτυξη τῆς παιδείας στὸν τόπο μας: α) ἐπανέφερε τὴν καθαρεύουσα ἀπὸ τὴν πρώτη δημοτικοῦ στὰ σχολεῖα καὶ β) εἰσήγαγε τὴν τηλεόραση, ἀντικαθιστώντας ἔτσι τὸ λόγο μὲ τὴν εἰκόνα. Ἢ μεταπολίτευση τοῦ 74 ἐπανέφερε τὴ δημοτική, στὴ συνέχεια ὅμως βάδισε, κατὰ τὴ γνώμη μου -- καὶ θὰ ἐπιχειρηματολογήσω γι’ αὐτὸ---, πάνω σὲ δρόμο λαθεμένο. Τὸ γεγονὸς πάλι ὅτι ἡ τηλεόραση ἔγινε πλήρως ἀποδεκτὴ ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸ κοινὸ καὶ δὲν ὑπῆρχε ἀμφιβολία ὅτι θὰ γινόταν ἔτσι-- δυσκόλεψε ἀκόμη περισσότερο τὰ πράγματα. Μερικὰ στοιχεῖα Γλωσσολογίας |. Ἡ γλώσσα, ἣ κάθε γλώσσα, εἶναι μιὰ τέλεια δομὴ ποὺ ἀποτελεῖται ἀπὸ τέσσερα συστήματα ἤ ἐπίπεδα: α) τὸ φωνολογικὸ ἤ ΦθΘογγολογικό, β) τὸ μορφολογικό, γ) τὸ συντακτικὸ καὶ δ) τὸ σημαντικὸ ἤ ἐννοιολογικὸ ἤ σημασιολογικό, Τὸ φωνολογικὸ ἤ φθογγολογικὸ σύστημα περιλαμβάνει τὰ φωνήματα (ἤ φθόγγους) τῆς γλώσσας καὶ τοὺς νόμους ποὺ τὰ διέπουν!. Τὸ μορφολογικὸ (ἤ τυπολογικὸ ἤ τυπικὸ) σύστημα περιλαμβάνει τοὺς κανόνες μεταβολῆς (κλίσης, συζυγίας) τῶν λέξεων, τὶς καταλήξεις τους, ποὺ ἀνάλογα μὲ τὴν περίπτωση δείχνουν τὸν ἀριθμό, τὸ γένος, τὸ πρόσωπο, τὸ χρόνο, τὴν ἔγκλιση, τὴ φωνή. Αὐτὲς οἱ καταλήξεις εἶναι ἐκεῖνο, ποὺ χαρακτηρίζει οὐσιαστικὰ μιὰ γλώσσα. Στὸ ἴδιο σύστημα ὑπάγονται καὶ οἱ γραμματικὲς λέξεις. Τὸ συντακτικὸ σύστημα περιλαμβάνει τοὺς κανόνες ποὺ διέπουν τὴ δομὴ τῆς πρότασης. Πολλοὶ ἀπὸ τοὺς συντακτικοὺς κανόνες εἶναι κοινοὶ σ ̓ ὅλες τὶς γλῶσσες. Τέτοιοι κανόνες εἶναι ἡ διάκριση τῶν προτάσεων σὲ κύριες καὶ δευτερεύουσες, ἣ ἕννοια τοῦ ὑποκειμένου, τοῦ κατηγορήματος, τῶν προσδιορισμῶν (ἐπιθετικῶν, ἐπιρ- “Ὅλα αὐτὰ ἔχουν σὰν ἀποτέλεσμα νὰ ἔχει ἀνοίξει ἀπὸ εὐαίσθητους πάνω στὰ ζητήματα τῆς γλώσσας μας συμπολίτες --εἰδικοὺς καὶ μὴ--- μία διαρκὴς συζήτηση καὶ διερεύνηση γιὰ τὴν κατάσταση τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας. Πρὶν ἀναπτύξω τὴν ἄποψή μου, θὰ ἤθελα --προσπαθώντας ὦστόσο νὰ μὴ γίνω κουραστικός-- νὰ ἐπισημάνω πρῶτα μερικὰ στοιχεῖα παρμένα ἀπὸ τὶς ἔρευνες καὶ τὰ πορίσματα τῆς σύγχρονης Γλωσσολογίας, γιὰ νὰ γίνει καλύτερα κατανοητὸ τὸ φαινόμενο τῆς γλώσσας. (1). Τὰ φωνήματα (ἤ φθόγγοι) εἶναι ἐκεῖνοι οἱ ἔναρθροι ἦχοι ποὺ παράγονται ἀπὸ τὰ φωνητικὰ ὄργανα τοῦ ἀνθρώπου καὶ συνδυαζόμενα σχηματίζουν τὶς λέξεις κάθε γλώσσας. Τὰ φωνήματα δὲν εἶναι περισσότερα ἀπὸ ἑκατὸ (100) καὶ οἱ τρεῖς χιλιάδες περίπου γλῶσσες, ποὺ ἔχουν μέχρι τώρα καταγραφεῖ σ ̓ ὅλο τὸν κόσμο, ἐπιλέγουν τὰ φωνήματά τους ἀνάμεσα σ ̓ αὐτὸ τὸν περιορισμένο ἀριθμό. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι μεγάλο πλῆθος φωνημάτων εἶναι κοινὰ σὲ πολλὲς ἄν ὄχι σ ̓ ὅλες τὶς γλῶσσες. (2).Ι ραμματικὲς λέξεις ὀνομάζονται ἕνας περιορισμένος ἀριθμὸς λέξεων (ὄχι περισσότερες ἀπὸ ἑκατὸ σὲ κάθε γλώσσα), ποὺ ἡ στατιστική τους ἐμφάνιση στὸ γραπτὸ καὶ προφορικὸ λόγο εἶναι σὲ κάθε περίοδο ἀπὸ 3060 καὶ πάνω. Τὸ ἐννοιολογικό τους φορτίο εἶναι μικρὸ καὶ εὔληπτο, ὅμως ὁ ρόλος τους εἶναι καθοριστικὸς καὶ μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς ἀποτελοῦν τὰ κλειδιὰ σὲ κάθε γλώσσα. Αὐτὲς οἱ λέξεις γιὰ τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα εἶναι: α) τὸ ἄρθρο, β) οἱ ἀντωνυμίες, Υ) οἱ προθέσεις καὶ δ) οἱ σύνδεσμοι. Οἱ λέξεις αὐτὲς συντελοῦν στὴν ἐκφραστικότητα, στὴ λειτουργικότητα καὶ ἑπομένως καὶ στὴν πληρότητα μιᾶς γλώσσας. Οἱ λέξεις αὐτές, ὅπως καὶ οἱ καταλήἔεις, εἶναι τὸ ξεχωριστὸ δημιούργημα καὶ ἡ ἰδιομορφία κάθε γλώσσας’ γι ̓ αὐτὸ καὶ δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ τὶς δανείσει ἤ νὰ τὶς δανεισθεῖ μιὰ γλώσσα ἀπὸ μιὰ ἄλλη. Μποροῦμε νὰ βροῦμε γλῶσσες ποὺ δὲν γνωρίζουν τὴ λέξη ἤ τὴν ἔννοια «φιλοσοφία», ἀλλὰ γλῶσσες χωρὶς ἀντωνυμίες δὲ θὰ βροῦμε.